ΣΠΥΡΟΣ Γ.Γ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΑΤΟΣ «... Τοῦ λόγου δ᾽ ἐόντος ξυνοῦ.ω» ΤΟ ΗΡΑΚΛΕΙΤΙΟ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΥΠ’ ΑΡΙΘ.2 Μὲ σκοπὸ νὰ προσοικειωθοῦμε ἔτι περισσότερο τὸν ἡραχλείτιο λόγον, προσφεύγου- με ἤδη σ᾽ ἕνα δεύτερον ἀπόσπασμα, μὲ τὴν προσδολίαν ὅτι, προσεγγίζοντες ὅλο καὶ πιὸ πολὺ τὸν γιγάντιο στοχασμὸν τοῦ Σκοτεινοῦ, τὸν θεθαιοῦμε αὐτοεπιθεθαιούμενοι. Ἡ ἀναφορὰ γιὰ τὸ ἰσάξιον τοῦ ἑκατὸν ἕνα («Δαυλός», τ. 162) ὑπ᾽ ἀριθ. δύο (2) ἀπόσπα- σµα. "Ας ἀρχίσουμε κι ἐδῶ ἐγκύπτοντες πρῶτον σ᾽ ὅσα ἔχει νὰ εἰπεῖ, καὶ λέγει, ἡ ἔπι- στεφῆς προήγησις: α. 6.5. ΚΙΤΚ - 1.Ε. Βανεπ - Μ. δεποΠειά καὶ Δ. Κούρτοδικ -ὡς µεταφραστής- στὸ ἀνα- Φερθὲν θιόλἰο τους «Οἱ Προσωκρατικοὶ Φιλόσοφοι» (σελ. 195η): «᾿Απόσπ. 2, Σέξτος, Πρὸς Μαθηματικοὺς ΜΠ, 133: διὸ δεῖ ἕπεσθαι τῷ ξυνῷ' τοῦ λό- γου δ᾽ ἐόντος ξυνοῦ ζώουσιν οἱ πολλοὶ ὡς ἰδίαν ἐ ἔχοντες φοόνησιν. »Γι’ αὐτὸ εἶναι ἀναγκαῖο νὰ ἀκολουθοῦμε τὸ κοινό: ἀλλὰ παρ᾽ ὅλο ποὺ ὁ Λόγος εἶναι κοινός, οἱ πολλοὶ ζοῦν σὰν νὰ εἶχαν δική τους ἀντίληψι». Αὐτὰ μόνον -- οὔτε λέξις ἄλλη. 6. Εὐάγγελος Ν. Ροῦσσος στὸ ἀναφερθὲν θιθλἰο του «Ηράκλειτος - Τὰ ἀποσπάσματα» (σελ. 2δη καὶ 29η -- ἀντικρυστά): «Διὸ δεῖ ἕπεσθαι τῷ ξυνῷ' τοῦ λόγου δ᾽ ἐόντος ξυνοῦ ζώουσιν οἱ πολλοὶ ὡς ἰδίαν ἔχο- ντες φρόνη σιν. »Γι’ αὐτὸ πρέπει ν ᾿ ἀκολουθοῦμε τὸν κοινὸ λόγο: ὡστόσο, ἐνῶ ὁ λόγος εἶναι κοινός, οἱ πολλοὶ ξοῦνε σὰν νά᾽χαν λογικὴ ξεχωριστή». Αὐτὰ μόνον. γ. Κώστας ᾿Αξελὸς καὶ Δημ. Δημητριάδης -- ὡς μεταφραστὴς -- στὸ όιόλιο τους «Ὁ “Ἡράκλειτος καὶ ἡ φιλοσοφία» (σελ. 58η): «Διὸ δεῖ ἕπεσθαι τῷ κοινῷ" ξυνὸς γὰρ ὁ κοινός: τοῦ λόγου δ᾽ ἐόντος ξυνοῦ ζώουσιν οἱ πολλοὶ ὡς ἰδίαν ἔχοντες φρόνησιν. »Γι αὐτὸ πρέπει ν᾽ ἀκολουθοῦμε τὸν κοινὸ λόγο, γιατὶ τὸ κοινὸ εἶναι συμπαντικό. ᾿Ενῶ ὅμως ὁ λόγος εἶναι κοινός, οἱ πολλοὶ ζοῦν σὰν νὰ εἶχαν μιὰ δική τους φρόνησι». Ἱκανά κι ἀξιόλογα ὅσα λέγει ἐδῶ ὁ ᾽Αξελὸς (γιὰ τρία ὁμοιογενῆ περὶ λόγου ἄπο- σπάσματα) -σὲ μιὰ καὶ πλέον σελίδα. Γιὰ νὰ καταλήξει: «Ὃ λόγος ὅμως, ἂν καὶ συ- µπαντικός, δὲν εἶναι τὸ ἰδιαίτερο γνώρισμα τῆς ἀνθρώπινης µάξας. "Ολοι οἱ ἄνθρωποι δὲν φωτίζονται ἀπ᾽ τὸ λόγο κι οἱ στοχαστες ἀκόμα λιγότερο. Τὸ πλῆθος δὲν σκέφτεται: δὲν καταλαδαίνει αὐτὸ ποὺ κάθε μέρα συναντᾶ {...), τὸ κάθε ἄτομο ἀπ᾿ αὐτὰ ποὺ ἀπο- τελοῦν τὸ πλῆθος, θαρρεῖ πὼς ἔχει μιὰ ἰδιαίτερη νόησι, ποὺ δὲν τὸ συνδέει διόλου μὲ τὸ συμπαντικό...» Νά σαι ᾿Αξελός, νὰ περνᾶς δίπλα στὴ μεγάλην ἀλήθεια, νὰ ἐπισημαίνεις μόνος, ἀθία- στα, ἀπαραπλάνητα «κ᾽ οἱ στοχαστὲς ἀκόμα λιγότερο» εἶναι στοιχεῖα, ποὺ σὲ κολλᾶνε στὸν τοῖχο -- ἄλλοι τουφεκίστηχαν γιὰ πολὺ ἐλαφρότερα ἀδικήματα: δὲν μπορεῖς, δὲν ἔχεις δικαίωμα γιὰ τόσην ἀθλεψία, ἀστοχία, θαλασσοποίη σιν. Ἢ οὐσία εἶναι, πὼς οὔτε ὁ σοφὸς ᾿Αξελὸς καταπιάνεται μὲ τὸ μεῖζον -- πὼς οὔτε αὐτὸς θὰ ὑποψιασθεῖ, ὅτι ὁ ἴδιος ὁ λόγος εἰναι ποὺ φταίει, ποὺ ἐνέχεται, ποὺ ἀφήνει περιθώ- ρια στὴ σύστασιν-ἄσχησι λογικῆς «ἰδιωτικῆς χρήσεως». Ἤδη μποροῦμε νὰ σταθμίσουμε τὴν ἴδιά μας ἐλεύθερη ἑρμηνεία: Γι) αὐτὸ πρέπει ν᾿ ἀκολουθοῦμε τὸν κοινὸ λόγο [καθ) ὥσμωσιν συμπαντικὴ κοινόν: καὶ ἴδι-ον]. Αλλο ποὺ αὐτός, τὸν ἑαυτό του παρακάμπτων, ἀφηνει περιθώρια στοὺς πολλοὺς νὰ ζοῦν σὰ νά᾽χουν λογικὴ προσωπική.