ΣΑΡΑΝΤΟΣ ΠΑΝ Ζήνων: Ὃ ἀρχαῖος μαθηματικὸς τοῦ Μέλλοντος Ι.ΖΗΝΩΝ Ο ΑΓΕΡΩΧΟΣ Ὃ Ζήνων τοῦ Τελευταγόρου, ποὺ γεννήθηκε στὴν Ἔλέα περὶ τὸ 495 π.Χ., ὑπῆρξε μαθητὴς καὶ θετὸς υἱὸς τοῦ Παρμενίδου. «Ὑπῆρξε δὲ ἕνας πραγματικὰ ἀνώτερος ἄνθρωπος (γενναιό- τατος) καὶ ὡς πολιτικὸς καὶ ὡς φιλόσοφος, καὶ ἀγέρωχος στὸν ἴδιο θαθμὸ μὲ τὸν “Ηράκλειτο (κατ᾽ ἴσον ' Ηρακλείτῳ) μὴ δίδων οὐδεμίαν σημασίαν στοὺς πολιτικὰ ἢ οἰκονομικὰ ἰσχυρούς. Ὑπάρχουν δὲ πολλὰ διδλία του μεστὰ νοημάτων (πολλῆς συνέσεως γέμοντα). ᾿Επρέσδευε δὲ τὰ ἑξῆς: “ὙΥπάργουν πολλοὶ κόσμοι, ἀλλὰ κενὸς χῶρος δὲν ὑπάρχει. “Η οὐσία ὅλων τῶν πραγ- μάτων προέρχεται ἀπὸ τὸ θερμὸ καὶ ψυχρὸ καὶ ξηρό, τὰ ὁποῖα μεταδάλλονται τὸ ἕνα στὸ ἄλλο. Ἢ γένεση τῶν ἀνθρώπων προέρχεται ἀπὸ τὴ γῆ, ἡ δὲ ψυχὴ ἀποτελεῖ κρᾶμα ὅλων τῶν προα- ναφερθέντων, τὰ ὁποῖα συγχωνεύονται κατὰ ἕνα τρόπο ἀπολύτου ἁρμονίας, ὥστε κανένα τους νὰ μὴν ὑπερτερῆ᾽. Θελήσας δὲ νὰ καθαιρέση τὸν τύραννο Νέαρχο (ἢ Διομέδοντα), συνελή- φθη καὶ θασανισθεὶς ἐθανατώθη. ““Ερμιππος μάλιστα φησίν εἰς ὅλμον ὄληθῆναι καὶ κατα- κοπῆναι"» (Διογένης Λαέρτιος Ν, 5). Ἀπὸ τὰ παραπάνω ἀποσπάσματα τοῦ Διογένους Λαερτίου ἐξάγεται, ὅτι ὁ Ζήνων ἐγνώριζε ἄριστα τὶς Δημοκρίτειες θεωρίες περὶ κενοῦ-πλήρους καὶ περὶ ὑπάρξεως πολλῶν κόσμων ὅπως καὶ τὴν Ἀναξιμάνδρειο τοιαύτην περὶ γενέσεως καὶ καταγωγῆς τῶν ὄντων, ἀλλὰ καὶ τὶς Πλα- τωνικὲς ἰδέες περὶ ψυχῆς καὶ ἁρμονίας, πρᾶγμα ποὺ σημαίνει ὅτι οἱ φιλοσοφικὲς αὐτὲς ἰδέες ἀποτελοῦσαν ἀντικείμενο παράδοσης καὶ ἐπεξεργασίας μακρᾶς περιόδου μεταξὺ τῶν φιλο- σοφούντων Ἑλλήνων. Ὁ Διογένης Λαέρτιος ἄλλωστε δὲν κάνει λόγο περὶ διατυπώσεως νέων θεωριῶν ἀλλὰ περὶ ἀποδοχῆς ἢ μὴ κάποιων θεωριῶν ἐκ μέρους τοῦ φιλοσόφου. Ὁ Πλάτων μνημονεύει τὸν Ζήνωνα τόσο στὸν «Φαῖδρο» ὅσο καὶ στὸν «Παρμενίδη » καὶ στὸν «Σοφιστή», ἀποκαλώντας τον Ἐλεατικὸν Παλαμή δη: λέγει δὲ χαρακτηριστικά: «τὸν οὖν ᾿Ελεατικὸν Παλαμή δὴν λέγοντα οὐκ ἴσμεν τέχνῃ, ὥστε φαίνεσθαι τοῖς ἀκούουσι τὰ αὐτὰ ὅμοια καὶ ἀνόμοια, καὶ ἕν καὶ πολλά, μένοντά τε αὖ καὶ φερόμενα; » [Δὲν ξέρουμε, ὅτι ὁ Ἐλεατικὸς Παλαμή δης γνωρίζει νὰ ὁμιλῆ μὲ τέτοια τέχνη, ὥστε σ᾽ αὐτοὺς ποὺ τὸν ἀκοῦνε νὰ φαίνωνται τὰ ἴδια πράγματα ὅμοια καὶ ἀνόμοια, καὶ ἕνα καὶ πολλά, καὶ ἠρεμοῦντα καὶ κινούμενα; («Φαῖδρος», 361 ἆ)]. Ὁ Ἀριστοτέλης θεωρεῖ τὸν Ζήνωνα ὡς εὑρετὴν τῆς διαλεκτικῆς (Φυσ. ΙΧ, 293, Β9), ἔγραψε μάλιστα καὶ εἰδικὲς πραγματεῖες περὶ τῶν Ἐλεατικῶν καὶ εἰδικώτερα «περὶ Ξενοφάνους», «περὶ Ζήνωνος» καὶ «περὶ Γοργίου», οἱ ὁποῖες ἐξαφανίσθηκαν, ἐνῶ στὴ θέση τους «κατα- σκευάστηκαν» ἀλλες, στὶς ὁποῖες ἐμφανίζεται ὁ Ἀριστοτέλης νὰ ἀναιρῆ τὶς θεωρίες τῶν ἐν λόγῳ φιλοσόφων (Εὐ. Σταμάτης, «Προσωκρατικοὶ Φιλόσοφοι», Ἀθῆναι 1966, σελ. 57). Σύµφωνα μὲ τὸ “εξικὸν τοῦ Σουίδα ὁ Ζήνων ἔγραψε πραγματεῖες μὲ τοὺς τίτλους: «Ἔρι- δες», «Εξήγησις τῶν ᾿Εμπεδοκλέους», «Πρὸς φιλοσόφους» καὶ «Περὶ φύσεως»: οὐδεμία ἐξ αὐτῶν διεσώθη πλὴν τεσσάρων ἀποσπασμάτων ἐκ τοῦ τελευταίου ἔργου. Τὰ τρία ἐξ αὐτῶν τῶν ἀποσπασμάτων προέρχονται ἀπὸ τὰ σχόλια τοῦ Σιμπλικίου ἐπὶ τῶν ἔργων τοῦ Ἀριστοτέ- λους, ἐνῶ τὸ τέταρτο ἐκ τοῦ Διογένους Λαερτίου. Εἶναι δὲ τὰ ἑξῆς: α. «Τὸ δὲ ἀπὸ τῆς ἀπόψε- ως τοῦ μεγέθους ἄπειρον τὸ ἀπέδειξε προηγουμένως διὰ τῆς ἰδίας συλλογιστικῆς. Διότι προ- αποδείξας ὃ ὅτι, ἐὰν τὸ ὃν δὲν ἔχει μέγεθος, δὲν δύναται νὰ ὑπάρχη, συνάγει: “ἐὰν δὲ τὸ ὃν ὑπάρ: χή, εἶναι ἀνάγκη ἕκαστον τῶν μερῶν του νὰ ἔχη μέγεθος καὶ πάχος καὶ νὰ ἀπέχη τὸ ἕν ἀπὸ τὸ ἄλλο". Καὶ περὶ τοῦ μέρους ποὺ κεῖται πρὸ αὐτοῦ ἰσχύει τὸ αὐτὸ ἐπιχείρημα' διότι καὶ αὐτὸ θὰ ἔ ἔχη μέγεθος καὶ πρὸ αὐτοῦ θὰ κεῖται ἄλλο. Ἀφοῦ ὃ ὅμως παραδεχθήκαμε τὴν ἀρχὴ αὐτή, αὐτὴ θὰϊ ἰσχύη παντοῦ καὶ πάντα. Διότι κανένα μέρος τοῦ ὄντος δὲν θά εἶναι τελευταῖο, οὔτε κανέ- να μέρος: αὐτοῦ δὲν θὰ εἶναι ἄσχετο τῶν ἄλλων. ᾿Εὰν λοιπὸν ὑ ὑπάρχουν πολλὰ ὄντα, εἶναι ἀνά- γκη νά εἶναι αὐτὰ συγχρόνως καὶ μεγάλα καὶ μικρά. Τόσο μικρά, ὥστε νὰ μὴν ἔχουν μέγεθος