ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΚΟΥΚΟΒΙΣΤΑΣ Τὰ θαθύτερα αἴτια τῆς ἀνακηρύξεως Αὐτοκέφαλης Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος ΤΟ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟ ΟΡΓΑΝΟ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Πολλὲς φορὲς ἔχει ἐπισημανθεῖ ἀπὸ τὶς στῆλες τοῦ «Δαυλοῦ», ὅτι ἡ ἱστορία τῶν νε- ὠτέρων χρόνων, ἰδιαίτερα τῆς Ἐπαναστάσεως τοῦ 21, ἔχει γραφῆ κατὰ τὶς πολιτικὲς ἀπόψεις τοῦ ἑκάστοτε συγγραφέως. Ἐπειδὴ οἱ πηγὲς εἶναι πολλὲς καὶ σκόρπιες (ἄλλες ἀνταποχρινόμενες στὴν ἀλήθεια, ἄλλες κατασκευασμένες), οἱ ἱστοριογράφοι ἐπέλε- γαν ὅσες ἐδικαίωναν τὶς πεποιθήσεις τους, χωρὶς νὰ ἀνατρέχουν σὲ ὅλες, ἀπὸ φόδο μήπως ὁ ἀνατραπῆ τὸ ἰδεολόγημάτους. Ἔτσι πολλοὶ ἑρμηνεύουν τὰ γεγονότα τοῦ 21 σὰν ἀποτέλεσμα μιᾶς ἔθνικοθρη σκευτικῆς ἐπαναστάσεως. Κατ᾽ ἀρχὰς πρέπει νὰ ἀπο- σαφηνίσου με, ὅτι θρησκευτικὴ ἐπανάστασις δὲν ἦταν δυνατὸν νὰ γίνη, διότι ἡ ἘἜκκλη- σία ἐπὶ Τουρκοκρατίας ἐλειτουργοῦσεν ἀπρόσκοπτα καὶ ἀπελάμθανε προνομίων. Τυχὸν διώξεις διαφόρων ἱερωμένων εἶχαν τὴν σφραγίδα διοικητικῶν ἀποφάσεων καὶ ὄχι θρησκευτικὀὸ χαρακτήρα. Μὲ ἄλλα λόγια δὲν ἐδιώχθησαν διότι ἦσαν χρι- στιανοί, ἀλλὰ διότι προέδησαν σὲ πράξεις ἔξω ἀπὸ τὰ πλαίσια τῆς διοικήσεως, ποὺ εἶχεν ἐπιδάλει ὁ κατακτητής. ᾿Αντίθετα ὡς ἐκ τῶν προνομίων του τὸ Πατριαρχεῖο εἶχε τὴν δύναμιν νὰ τιμωρῆ ὅποιον χριστιανὸν δὲν ἀκολουθοῦσε τὴν πολιτικήν του, ἀφορίζον, καθαιροῦν καὶ παντοιοτρόπως διῶκον (Διονύσιος ὁ Σκυλόσοφος, Μοι- σιόδαξ, Βενιαμὶν ὁ Λέσδιος, Μεθόδιος ᾿Ανθρακίτης, Εὐγένιος Βούλγαρης καὶ πολ- λοὶ ἀκόμη). Αν ἀναμνησθοῦμε τὶς κατηγορίες ποὺ ἐξαπέλυσε ὁ Κοραῆς, τὸ περιεχόµενο τῆς «Ἑλληνικῆς Νομαρχίας», καθὼς καὶ τὰ πολλὰ σατιρογραφήµατα κατὰ τοῦ ἀνωτέρου κυρίως κλήρου, κατανοοῦμε τὴν διάστασιν μεταξὺ Ἑλληνισμοῦ καὶ Πατριαρχείου. Τελευταῖα ἕνα ἄλλο γεγονὸς ἦλθε νὰ ἐπιθεθαιώση τὰ ἀνωτέρω. Ὃ καθηγητὴς τοῦ πα- νεπιστηµίου τῆς Χαϊδελθέργης Μ. Οὐρσένιος ἐμελέτησε τὸν κατάλογον παραπόνων (σικαγιὲτ ντεφτερλερί) καὶ ἀνεκοίνωσε, ὅτι τὰ ἔγγραφα (ἀρξουχάλ), ποὺ ὑπέθαλε τὸ Πατριαρχεῖο, περιελάµθαναν «ἀποχλειστικὰ καὶ μόνον οἰκονομικὲς διεκδικήσεις τοῦ κλήρου» («Ἐλευθεροτυπία», 10-7-95). Καταλήγει δὲ ὁ Γερμανὸς καθηγητής: «Οἱ κλη- οικοὶ ποὺ ὑπέδαλαν αἰτήματα μεταξὺ τοῦ ᾿Ιανουαρίου καὶ Σεπτεμόρίου τοῦ 1675, δὲν διεμαρτύρονταν οὔτε γιὰ τὸν 6ίαιο ἐξισλαμισμὸ τοῦ ποιμνίου τους οὔτε γιὰ περι- πτώσεις χακομεταχείρισης ἀτόμων τῆς κοινότητάς τους. Οὔτε δείχνουν νὰ ἀντιπρο- σωπεύουν τὸ ποίμνιό τους ἀπέναντι στὶς ὀθωμανικὲς ἀρχές. Σὲ καμμία ἀπὸ τὶς ἐξε- τασθεῖσες περιπτώσεις δὲν ὀλέπουμε τοὺς ἡγέτες τῆς Ορθόδοξης ᾿Εκκλησίας νὰ λει- τουργοῦν ὡς “ἐθνάρχες”. Τὸ µόνο ποὺ φαίνεται νὰ τοὺς ἐνδιαφέρει εἶναι τὰ δικά τους, κυρίως οἰκονομικά, συμφέροντα». Μάλιστα σὲ μία περίπτωσιν στὴν Κρήτη ἕνας μητροπολίτης διεμαρτυρόταν στὶς ὀθωμανικὲς ἀρχές, διότι ἡ ὑπ᾽ αὐτὸν κοινότητα κατέθαλε τοὺς φόρους κατ’ εὐθεῖαν στοὺς Τούρκους καὶ ὄχι σ᾽ αὐτόν. Δηλαδὴ οἱ Ἕλληνες προετίμων τὸν Τοῦρκον ἄρχοντα ἀπὸ τὸν θρησκευτικόν τους' ποιός γνω- ροίζει, πόσα περισσότερα ἀπαιτοῦσεν ὁ λαμπρός ἐκεῖνος μητροπολίτης. ᾿Αλλὰ καὶ ἡ καταδίκη τῆς διδασκαλίας τῶν ἐπιστημῶν, οἱ διωγμοὶ τῶν διδασκό- ντων αὐτὲς καὶ ἡ ἀρνητικὴ γενικὰ θέσις τοῦ Πατριαρχείου στὴν προσπάθεια ἀνα- θιώσεως τοῦ Ἑλληνισμοῦ (Διαφωτισμὸς) ἐπέφερε τὴν πνευματικὴν ρῆξιν' ἡ ἔκδοσις τῆς «Πατρικῆς Διδασκαλίας», ἡ ἐγκύκλιος τοῦ Γρηγορίου Ε΄, ποὺ ἀπηγόρευε τὴν θάπτισιν μὲ ἀρχαῖα “Ἑλληνικὰ ὀνόματα καὶ ἡ υἱοθέτησις ἀπὸ τὸ Πατριαρχεῖο τοῦ προσωνυμίου «Ρωμιὸς» ἀντὶ Ἕλλην ἐπέφερε τὴν ἐθνικὴ ρῆξιν μὲ τὸ Φανάρι, Τελικὰ