Ἡ ἀδυναμία ἐκλογίκευσης στὴν Ἱστορία Ἢ ἐκλογίκευση τῆς πραγματικότητας ἐπιτυγχάνεται µέσα ἀπὸ τὴν διανοητική σύλληψη τῆς ἱστο- ρικῆς συνέχειας, χατανοεῖται δηλαδὴ τὸ παρὸν ὡς ὀργανικὴ ἐξέλιξη καὶ συνέχεια τοῦ παρελθόντος καὶ ὄχι ὡς ἀνεξάρτητο καὶ αὐτοτελὲς φαινόμενο. Καὶ ἡ σπουδαιότητα τῆς Ιστορίας ἀποροέει ἀπὸ τὸ ὅτι ὁδηγεῖ στὴν κατανόηση τῆς αἰτιακῆς σχέσης παρελθόντος - παρόντος, δηλαδὴ στὴν ἐκλογίκευση τῆς πραγματικότητας. Παρὰ ταῦτα ἡ παραπάνω Λογική παραδοχὴ ποτὲ δὲν κατὀρθωσε νὰ γίνει εὐρύτε- οα ἀντιληπτὴ ἀπ’ τοὺς ἀνθρώπους στὸ πέρασμα τῶν αἰώνων. Καὶ αὐτό, γιατὶ ἡ ἄποψη τῶν ἀνθρώπων γιὰ τὸ παρελθὸν καὶ τὸ παρόν τους καθοδηγήθηκε σχεδὸν πάντοτε ἀπὸ τὰ δόγματα. Ἡ ἐπιδολὴ τοῦ ἑκάστοτε ἱστορικοῦ δόγματος ἐμφανίζεται ὡς «ἱστορικὴ ρήξη», ὡς δῆ θεν διακοπὴ τῆς ἱστορικῆς συνέχειας. Τὸ παρελθὸν στὰ μάτια τοῦ δογματικοῦ ἀνθρώπου σταματᾶ καὶ ξαναρχίζει μέσα ἀπὸ τὶς διάφορες ἱστορικὲς «ἐκρήξεις», ποὺ προκαλοῦνται ἀπὸ «θεϊκὲς παρεμδάσεις» καὶ «ἀπο- καλύψεις» ἢ ἔργα κάποιων «προφητῶν», «ὑπερανθρώπων». Ἔτσι ἡ ἱστορικὴ ἀνυπαρξία σταματᾶ μὲ τὴν δημιουργία τοῦ κόσμου ἀπὸ τὸν Θεὸ (ἐκ τοῦ μὴ ὄντος) καὶ ἀποτελεῖ τὴν πρώτη ἱστορικὴ ἔκρηξη. Γιὰ τοὺς Ισραηλίτες ἡ ἱστορικὴ παρουσία τοῦ Μωῦσῆ σταματᾶ τὴ γμέχοι τότε ἱστορική ροὴ καὶ ξε- χινᾶ μιὰν ἄλλη. Γιὰ τοὺς χριστιανοὺς καὶ γιὰ τοὺς μουσουλμάνους ἡ ἱστορικὴ συνέχεια διακόπτεται στὸ πρόσωπο τῶν μεγάλων δημιουργῶν τους (Χριστὸς καὶ Μωάμεθ), γιὰ νὰ ξεκινήσει ἐκ νέου, κινού- μένη πρὸς μιὰ διαφορετικὴ κατεύθυνση, μιὰ «νέα ἐποχὴ». Ἢ διακοπὴ καὶ ἡ ἐπανέναρξη τῆς ἱστορίας δὲν εἶναι μόνο ἀποτέλεσμα θεϊκῶν προσώπων ἀλλὰ καὶ «μεγάλων» ἀνθρώπων. Γιὰ τοὺς κομμουνιστὲς ἡ παρουσία τοῦ Κ. Μάρξ ἀποτελοῦσε (ἂν δὲν ἀποτελεῖ καὶ σήμερα) μιὰ ἀνάλογη μεσσιανικὴ ἱστορικὴ ρήξη, ὅπως καὶ ἡ ᾿Οκτωδριανὴ ᾿Επανάσταση. Ὑπάρ- χει καὶ πλῆθος ἄλλων μικρότερης ἐμδέλειας «νέων ἐποχῶν», ποὺ ἀφοροῦν τὴν ἰδιαίτερη ἱστορία φυλῶν, ἐθνῶν ἢ περιοχῶν (γιὰ τοὺς σημερινοὺς ᾽Αμερικανοὺς ἡ πρόσφατη «πλανη ταρχία» τους ἀποτελεῖ μιὰ σπουδαιότατη «ἱστορικὴ ρήξη», ποὺ (παράλληλα μὲ τὸν Σιωνισμὸ) συνδυάζεται ἰδεολογικὰ μὲ τὴν «Νέα ᾿Εποχὴ τοῦ Υδροχόου»).᾿ Ακόμη καὶ τὸ ἰδιαίτερο παρελθὸν τοῦ μεμονωμένου ἀνθρώπου ἀποτελεῖται ἀπὸ διάφορες ρήξεις, στὸ δαθμὸ ποὺ ἀδυνατεῖ, ὡς τέκνο τοῦ εὐρύτερου δογματικοῦ κόσμου, νὰ συλ- λάδει τὴν αἰτιακὴ σχέση παρελθόντος - παρόντος καὶ τὴν ἀδιάκοπη ἱστορικὴ συνέχεια. Δὲν εἶναι τυχαῖο, ὅτι ὅλα τὰ δόγματα ἀντλοῦν τὴν ὕπαρξή τους ἀπὸ διαστρέόλωση τοῦ παρελθό- ντος. Οὐδέποτε ἡ ἱστορικὴ ρήξη συνελήφθη τὴν στιγμὴ ποὺ ἔγινε, ἀλλὰ πολὺ ἀργότερα, γιατὶ ἁπλού- στατα δὲν ὑπῆρξε ποτέ. Μόνο τὸ πέρασμα τοῦ χρόνου ἐπιτρέπει στὸ ἐξουσιαστικὸ δόγμα νὰ κατα- στήσει τὸ γεγονὸς «μοναδικό» καὶ νὰ τὸ περιδάλει μὲ τὸ «μυστηριῶδες», τὸ «μυθῶδες», τὸ «μεταφυ- σικὸ», τὸ «μυστικιστικό», τὸ «ἀποχρυφιστικό», τὸ «ἀποκαλυπτικό». Δυστυχῶς ἡ ἐπιδολὴ τοῦ μύθου (μὲ τὴν ἔννοια τοῦ πλαστοῦ λόγου) καὶ τοῦ δόγματος δὲν ἐπιτυγ- χάνεται μόνο μὲ τὶς ἰδεολογικὲς ἢ θρησκευτικὲς κατασκευὲς τῆς ἐκάστοτε ἐξουσίας. Δυστυχῶς καὶ οἱ ἀνθρώπινες µάξες κατευθύνονται ἀπο τὴ φαντασία καὶ τὰ συναισθήματά τους, ὥστε νὰ γίνονται εὔκο- λα θύματα τοῦ ἑκάστοτε ἰδεολογικοῦ τυράννου. 'Ο Θουκυδίδης ἦταν ὁ πρῶτος, πού συνέλαδε αὐτὴ τὴν ἀλήθεια. Στὸ πρῶτο μέρος τῆς “Ιστορίας του (Α, 20) γράφει: «Οὕτως ἀταλαίπωρος τοῖς πολλοῖς ἡ ζήτησις τῆς ἀληθείας καὶ ἐπὶ τὰ ἑτοῖμα μᾶλλον τρέπονται». [Τέτοια εἶναι ἡ ἀδιαφορία τῶν πολλῶν, ποὺ δὲν κοπιάζουν γιὰ νὰ ἐξακριδώσουν τὴν ἀλήθεια, ἀλλὰ προτιμοῦν τὰ ἕτοιμα σχήματα]. Καὶ λίγο παρακάτω (Α, 20): «Καὶ ἐς μὲν ἀκρόασιν ἴσως τὸ μὴ μυθῶδες αὐτῶν ἀτερπέστερον φανεῖται». [Ἢ ἕλλει- ψη τοῦ μυθώδους ἀπὸ τὴ διήγησή μου ἴσως τὴν κάνει λιγότερο εὐχάριστη]. ᾿Απὸ τὴν ἄλλη πλευρὰ ἕνας σύγχρονος γνώστης καὶ ἀδίστακτος ἐχμεταλλευτὴς τῆς µαζικῆς ψυχολογίας, ὃ Α. Χίλτερ, ἔγραφε: «Ο λαὸς στὴ μεγάλη του πλειοψηφία ἔχει σὲ τέτοιο δαθμὸ θηλυκὲς διαθέσεις, ὥστε οἱ ἀπόψεις του καὶ οἱ πράξεις του ὁδηγοῦνται ἀπὸ τὴν ἐντύπωση ποὺ δέχονται οἱ αἰσθήσεις του, παρὰ ἀπὸ τὸν καθαρὸ λο- γισμο. (...,. Ολόκληρος ὁ πνευματικὸς κόπος ποὺ θὰ δαπανηθεῖ γιὰ τὴν διοργάνωση τῆς προπαγάν- δας, θὰ πάει ἐντελῶς χαμένος, ἂν δὲν στηριχθεῖ μὲ ἀπολύτως αὐστηρὸ τρόπο σὲ μιὰ ἀρχή: Πρέπει νὰ περιοριζόµαστε σὲ μικρὸ ἀριθμὸ ἰδεῶν καὶ νὰ τὶς ἐπαναλαμδάνουμε συνεχῶς» (Μα Βοοείπε, Ρατὶς 1938, σ. 61-62). Η ἐξουσία λοιπὸν ἀνέκαθεν γνώριζε (τουλάχιστον ἐμπειρικά, ἂν ὄχι θεωρητικά) τὶς ἰδιότη- τες τοῦ συμπαθητικοῦ μέρους τοῦ ἀνθρωπίνου τρόπου σκέπτεσθαι καὶ τὶς ἐκμεταλλευόταν μὲ τὸν κα- λύτερο τρόπο. Ὃ ἀνθρωπιστικὸς λόγος τῆς Ἰστορίας δίνει τὴν δυνατότητα στοὺς ἀνθρώπους νὰ διδάσκονται ἀπὸ τὸ (πραγματικό) παρελθόν τους. ᾿Αλλὰ «ἡ ἱστορία διδάσκει μόνο, ὅταν οἱ ἄνθρωποι ἔχουν τὴ δυνα- τότητα νὰ διδαχθοῦν», εἰχε γράψει κάποτε ὁ Α. Τερζάκης. Παν. Λ. Κουθαλάκης