ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΟΥΣΤΑΚΗΠΣ Ἱστορικά στοιχεῖα γιὰ τὶς συνθῆκχες ἑξόντωσης τοῦ λαϊκοῦ ἐθνοδιαφωτιστῆ Κοσμᾶ τοῦ Αἰτωλοῦ Οἱ ἔγκυροι ἱστορικοὶ 6. Εἰπίευ καὶ Ῥϊεττε Ῥε]οη, ὁ πρῶτος στὸ ἔργο του “Ιστορία τῆς Τουρκοκρατίας. καὶ τῆς ᾿Ενετοκρατίας καὶ ὁ δεύτερος στὰ ΟδΡεεγναίοµς, ὑπο- στη ρίξουν τὴ θέση, ὅτι οἱ Ἑθραῖοι ποὺ διώχτηκαν ὁ ἀπὸ την Ἱσπανία κι ἐγκαστάθη- χαν στὰ λιμάνια καὶ τὶς πόλεις τῆς Τουρκίας εἰχαν «μέγα καὶ ἀθεράπευτο μῖσος κατὰ τῶν χριστιανῶν ἀδιάκριτα, λόγω τοῦ προηγηθέντος διωγμοῦ τους ἀπὸ τὴν “Ιερὰ ᾿Εξέταση. Τὸ μένος αὐτὸ τὸ εἰσέπραξαν πρῶτα οἱ Ἕλληνες καὶ μετὰ οἱ ᾿Αρμένιοι». Οἱ Εόραῖοι ἀνυπομονοῦσαν ἀκόμα νὰ δείξουν καὶ τὴν δαθειὰ εὐγνωμοσύνη ποὺ εἶχαν ἀπέναντι τῶν Τούρκων γιὰ τὶς πολλαπλὲς ἐκδουλεύσεις ποὺ τοὺς ἔκαναν. «Ετσι τὴν τιμωρία γιὰ τὸν ἀφανισμὸ καὶ τὶς ἀδικίες, ποὺ ὁ Παπισμὸς κόστισε σὲ πλή- θη ᾿Εόραίων στὸν Εὐρωπαϊκὸ χῶρο, πλήρωσαν οἱ ντόπιοι ὀρθόδοξοι πλη θυσμοὶ τῆς Βαλκανικῆς χερσονήσου, οἱ ὁποῖοι εἶχαν τοὺς Τούρκους τυράννους ἀπὸ τὴ μιά, ὅσον ἀφορᾶ τὶς ἀτομικοπολιτικές τους ἐλευθερίες, καὶ τοὺς ᾿Εδραίους ὡς οἰκονομικοὺς ἐκμεταλλευτές». Οἱ Ἑδραῖοι εἶχαν διεισδύσει κατὰ χιλιάδες στὴ Βόρεια Ἑλλάδα: καὶ πρῶτα ἔγι- ναν κύριοι τῶν μεταλλείων ἀργύρου στὰ περίφημα Μαντεμοχώρια τῆς Χαλκιδικῆς. Πολλοὶ ἐγκαταστάθηκαν στὴν ᾿Αδριανούπολη, στὰ Σκόπια, στὸ Μοναστήρι, στὶς Σέρρες, στὴν Καστοριά, στὴν Καθάλα, στὴ Βέροια καὶ σὲ διάφορες ἄλλες πόλεις, λι- µάνια καὶ κωμοπόλεις τῆς Μακεδονίας. Ἰδιαίτερα ὅμως οἱ Ἑδόραῖοι ἔόαλαν ὡς οἰχο- νοµικό τους στόχο τὴ «νύμφη τοῦ Θερμαϊκοῦ» Θεσσαλονίκη, ποὺ ὑπῆρξε ἡ δεύτε- ϱη πόλη τῆς Βυζαντινῆς Αὐτοκρατορίας μετὰ τὴν Κωνσταντινούπολη κι ἕνα ἀπὸ τὰ μεγαλύτερα κέντρα ἐμπορίου καὶ θιοτεχνίας τῆς)Οθωμανικῆς Αὐτοχρατορίας. Στὰ μέσα τοῦ 16ου αἰώνα στὴν πόλη κατοικοῦσαν 4.000 ἑδραϊκὲς οἰκογένειες. Παράλληλα ὑπῆρχαν 10.000 ἑδραϊκὰ σπίτια καὶ 80 συναγωγές. Ἐμποροοικονομικὰ κυκλώματα τοῦ ἑδραϊκοῦ κεφαλαίου διαφεντεύανε τὰ μονοπώλια τῆς ζάχαρης, τοῦ καφέ, τοῦ τσαγιοῦ, τοῦ ρυζιοῦ, τοῦ σταριοῦ, τῶν πολύτιμων λίθων, τῶν μυρωδικῶν καὶ τῶν μπαχαρικῶν. Ηταν οἱ τροφοδότες τοῦ τουρκικοῦ στρατοῦ σ' ἐφόδια ἀκόμη καὶ τσό- χες γιὰ δ0.000 γεννιτσάρους. Σὰν ἀνέκδοτο κυκλοφοροῦσε, ὅτι «ὅλοι δουλεύουν στοὺς καὶ γιὰ τοὺς Εδραίους», καὶ ὅλοι δανείζονταν ἀπ’ αὐτοὺς σὲ ἀπαράδεκτα ὕψη τοκογλυφίας. Οἱ Ἐδόραϊοι πλούτιξαν ἀπὸ τὸ ἐμπόριο, τὴν παραοικονοµία, τὴν τοκογλυφία, τὴ μαύρη ἀγορά, ὅταν σκόπιμα ἀπέκρυπταν τὰ διάφορα «ἐδώδιμα εἴδη», καὶ ἀπὸ τὸ δουλεμπόριο ἀθώων ὑπάρξεων, κυρίως ᾿Αφρικανῶν. Ὅ τρόπος αὐτὸς τῶν ἀθέμιτων δοσοληψιῶν τοὺς ἔκανε μισητοὺς στὰ λαϊκὰ στρώματα ὄχι μόνο τῶν Ἑλλήνων ἀλλὰ καὶ τῶν ὑπο- λοίπων ἐθνοτήτων τῆς ᾿Οθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας. Ἐνάντια σ' αὐτὴ τῆν πολυπλόκαμη θρησκευτικο-οικονομικοπολιτικὴ λερναία ὕδρα ἐπετέθη μὲ πάθος καὶ χωρὶς προφύλαξη ὁ λαϊκὸς ἀγωνιστὴς Πατροκοσμᾶς ὁ Αἰτωλός. Τὸ πρῶτο «κουσούρι» τῶν Ἑδραίων, τὸ ὁποῖο χωρὶς φόδο καὶ πάθος δη- μόσια στηλίτευε ὁ Πατροκοσμᾶς, ἦταν ἡ χρη ματολατρεία τῶν περισσοτέρων ἀπὸ αὐτούς: «Μπροστὰ στὰ φλωρία οἱ ᾿Εδραῖοι γίνονται Τοῦρκοι»: «μὲ τέτοιους ἆνα- ἘΞ ᾽ κ. Γ.Μ., διδάκτωρ Θεολογίας, εἶναι καθηγητὴς τοῦ ᾽Αμερικανικοῦ Κολλεγίου ᾿Αγίας Παρα- σκευῆς.