ΠΑΝ.Λ.ΚΟΥΒΑΛΑΚΗΣ 4 .ο. κ” ’ ο” ’ Περι λαϊκῆς τεχνης τῆς Ρωμιοσύνης Ὅσο κι ἂν προσπαθεῖ κανεὶς νὰ ἐντοπίσει αὐθεντικὰ ἀρχαιοελληνικὰ στοιχεῖα στὸ χῶρο τῆς λαϊκῆς τέχνης τῆς Βυζαντινῆς περιόδου, δὲν θὰ μπορέσει νὰ πεισθεῖ, ὅτι ὑπάρχουν. Αν καὶ χρονικὰ ἡ ἀρχαία Ἑλλάδα στὴν περίοδο αὐτὴ δὲν ἀποτελεῖ πολὺ ἀπόμαχρο παρελθόν, παρὰ ταῦτα ἔχει χαθεῖ ἀπὸ τὴ μνήμη τοῦ 6υζαντινοῦ λαοῦ καὶ ἔτσι δὲν θὰ μποροῦσε νὰ ἀποτελεῖ πεδίο ἔμπνευσης καὶ καλλιτεχνικῆς δημιουργίας. ὋὉ τυφλὸς θρησχευτικὸς φανατισμὸς καὶ ἡ ἐκμετάλλευσή του ἀπὸ τὴν πολιτικὴ ἔξου- σία τῆς «Νέας Ρώμης» δὲν ἄφηναν τέτοια περιθώρια. Πέρα ἀπὸ τὴν «ἐπίσημη» τέ- χνη, ἡ ὁποία ἀποκτᾶ καθ᾽ ὁλοκλη ρίαν θρησκευτικὸ περιεχόµενο καὶ δογματικὴ ἔκφρα- ση, η λογοκρισία καὶ ὁ αὔστη ρὸς ἔλεγχος ἐπεθλή θησαν καὶ στὶς «ἁπλὲς» λαϊκὲς συ- νήθειες. Ἔτσι µέσα σ᾽ αὐτὸ τὸ καθεστώς, ἀπὸ τὸ ὁποῖο ἀπουσιάζει ἡ ἡ ἱστορικὴ καὶ ἡ μνη μονιχὴ ἀναφορὰ στὴν ἀρχαία παράδοση, ἀστυνομεύεται ἡ καθη μερινὴ πρακτικὴ καὶ ἡ ἐπίση μη καλλιτεχνικὴ δη μιουργία πραγµατώνεται µόνο θρησκευτικά’ ήταν ἀδύ- νατο ἢ λαϊκὴ τέχνη νὰ ξεφύγει καὶ νὰ ἀποδώσει κάτι τὸ διαφορετικό. Πολὺ γρήγορα περιῆλθε σὲ ἕνα χῶρο ἔμπνευσης μὲ θασικὰ σημεῖα ἀναφορᾶς τὶς θιθλικὲς παραστά- σεις καὶ τὴν ἁγιολογικὴ χριστιανική παράδοση, ποὺ ἐμπλουτιζόταν συνεχῶς μὲ νὲες ἱστορίες ἁγίων καὶ θαυμάτων. Κατὰ τὰ χρόνια τῆς Τουρκοκρατίας δύο νέα σημαντικὰ δεδοµένα ἔρχονται νὰ δια- ταράξουν τὸ ὑφιστάμενο πολιτιστικὸ καθεστὼς τοῦ Ἑλλαδικοῦ χώρου καὶ νὰ ὑπο- στηρίξουν τὴν πρώιμη ἀφετηρία τῶν μεταγενέστερων ἀλλαγῶν. Τὸ πρῶτο δεδομένο ἀφορᾶ στὴν χειραφέτηση τῶν χριστιανικῶν πλη θυσμῶν ἀπ’ τὸν ὁλοχληρωτικὸ ἔλεγ- χο τῆς (νέας) κρατικῆς ἐξουσίας. Ἢ ΄ Ὕψη λὴ Πύλη ἐκεῖνο ποὺ κυρίως. ἀπαιτοῦσε, ἦταν ἡ ἐκπλή θωσῃ τῶν οἰκονομικῶν ὑποχρεώσεων τῶν ὑπηκόων της καὶ ἡ ἀποφυγὴ ἔνδε- χοµένων ἐπαναστατικῶν κινήσεων. Στὴν πολιτική της ἔναντι τῶν κατακτηµένων λαῶν Ἔνθεν καὶ ἔνθεν τῶν συνόρων (11) Θὰ ἤθελα νὰ ἀπαντήσω στοὺς ἀναγνῶστες τοῦ «Δαυλοῦ» ποὺ ἐξέφρασαν ἀντιρρήσεις (τεῦχος 173) στὰ γραφόμενα τοῦ ἄρθρου μου «Ἔνθεν καὶ ἔνθεν τῶν συνύρων» (τεῦχος 171). Σχετικὰ μὲ τὸ πόσο οἱ Μικρασιάτες, Μωαμεθανοὶ χαὶ Χριστιανού εἶναι Ελληνογενεῖς ἢ η ὄχι: Ἢ ἀνταλλαγὴ τῶν πληθυσμῶν τοῦ 1923 ἔγινε μὲ δάση τὸ θρή σχεῦμα χαὶ ὄχι τὰ φυλετικὰ χαρακτηριστικὰ ἢ τὴ γλῶσσα. Ἔτσι στὴν Ελλάδα ἦρθαν Μικρασιάτες πρόσφυγες ποὺ μιλοῦσαν ἀποχλειστικὰ καὶ μόνο Τουρκικχά, ὃ ὅπως οἱ «Κα- θαμανλῆδες», ἀκραιφνεῖς ὀρθόδοξοι Χριστιανοί, ποὺ διάδαζαν τὴν Καινὴ Διαθήκη τυπωμένη στὰ τουρκικά. Τὸ ἑλληνικὸ κράτος δὲν διανοήθηκε ποτὲ νὰ ἀμφισδητήσῃ τὴν ἑλληνικότητά τους. ᾿Απὸ τὴν ἄλλη Τουρκο- κρητιχοὶ πρόσφυγες, ποὺ πῆγαν στὴν Τουρχία, μιλοῦσαν μόνο ᾿Ελληνικά, ἀγνοοῦσαν παντελῶς τὴν τουρχι- κή" οἱ µέχρι τώρα ἐπιζῶντες ἢ οἱ ἀπόγονοί τους μιλοῦν τὴν κρήτικὴ διάλεκτο καὶ ἀναφέρουν τοὺς Χριστια- νοὺς συγγενεῖς τους, ποὺ ζοῦν ἀκόμα στὰ χωριὰ τῆς Κρήτης. Ειναι πασιφανῶς γηγενεῖς Κρῆτες, ποὺ γιὰ λό- γους ἐπιδίωσης μᾶλλον ἀσπάσθηκαν τὸ Ισλάμ. Καὶ σ’ αὐτοὺς τὸ Τουρχικὸ Κράτος δὲν ἀμφισδήτησε ποτὲ τὴν «τουρκική» τους καταγωγή. ᾽Αξίξει ἐπίσης νὰ ἀναφέρουμε τὸ γεγονὸς ποὺ συνέδη στὴν Κύπρο περὶ τὴν δε- καετία τοῦ 1950: Οἱ Αγγλικὲς δυνάμεις κατοχῆς ἔχαμαν ἐχτεταμένες αἱματολογικὲς ἔ ἔρευνες σὲ ἀμφότερα τὰ τμήματα τοῦ Κυπριακοῦ πληθυσμοῦ, τῶν ὁποίων τὰ ἀποτελέσματα δὲν ἀνακοινώθηκαν ἐ ἐπίσημα ποτέ, διότι αὐτὰ ἦταν ἀποδεικτικὰ στοιχεῖα τῆς ταυτότητας τῶν δύο πληθυσμιακῶν τμημάτων τῆς μεγαλονήσου, Χρι- στιανῶν καὶ Μουσουλμάνων. "ἔχουμε δέδαια καὶ τὸ πρόδλημα τῆς γλώσσας: Ὅπως γνωρίζουμε, ἡ τουρκικὴ γλῶσσα πέρα ἀπὸ τὰ ἀραδικά, περσικὰ καὶ ἑλληνικὰ στοιχεῖα ποὺ περιέχει, στὴ δομή της εἶναι μιὰ διάλεκτος τῆς Μογγολικῆς ὁμοεθνίας. “Ὅσους ἀμφιδάλλουν τοὺς παραπέμπω στὸν σοδιετικὸ συγγραφέα Τζινγκὶς ᾽Αι- τμάτωφ, Τατζῖκο ἢ Τουρκμένο τὴν καταγωγή, τοῦ ὁποίου ἔργα ὅπως «Ὁ πρῶτος δάσκαλος», «Τσαμίλια» καὶ «Ἡ λεύκα μὲ τὸ κόκκινο μαντήλι» ἔχουν μεταφρασθεῖ στὰ ἑλληνικά. Στὰ κείμενα αὐτὰ συνάντησα ἀρκετὲς ἀμε-