ΜΑΡΙΟΣ Δ.ΔΗΜΟΠΟΥΔΟΣ Ἡ κοσμµολογία τῶν ᾿Ορφικῶν ταυτίξεται μὲ τὶς σημερινὲς ἀστρονομικὲς ἀπόψεις α. Ὁ Φάνης στὴν Ὀρφικὴ Κοσμογονία Στοὺς 5 πρώτους στίχους τοῦ ᾿Ορφικοῦ ὕμνου 6, τοῦ ἀφιερωμένου στὸν Φάνητα, ἀναφέρε- ται: «Πρωτόγονον καλέω διφυῆ, μέγαν, αἰθερόπλαγχτον, ὠογενῆ, χρυσέησιν ἀγαλλόμενον πτε- ούγεσσιν, ταυρωπόν, γένεσιν µακάρων θεῶν τ' ἀνθρώπων, σπέρμα πολύμνηστον, πολυόργιον, 'Ηρικεπαῖον, ἄρρητον, κρύφιον, ροιζήτορα, παμφαὲς ἔρνος». [Τὸν πρωτόγονο προσκαλῶ, τὸν δίµορφο, τὸν μεγάλο, ποὺ πλανᾶται στὸν αἰθέρα, ποὺ ἐγεννήθη ἀπ' τὸ αὐγὸ καὶ χαίρεται μὲ τὰ χρυσᾶ πτερά, αὐτὸν ποὺ ἔχει πρόσωπο ταύρου καὶ ποὺ ἐγέννη σε τοὺς μακάριους θεοὺς καὶ τοὺς θνητοὺς ἀνθρώπους, ποὺ εἰναι σπέρμα πολυενθύ μητο καὶ ἑορτάζεται μὲ πολλὲς τελετές, τὸν Ἡρι- χεπαῖο, τὸν ἀπόρρητο, τὸν ἀπόχρυφο, τὸν ὁρμητικό, τὸ λαμπρὸ 6λαστάρι.] Ἐκεῖνο ποὺ πρέπει νὰ προσέξωµε στὸ ἀπόσπασμα αὐτὸ εἶναι ὅ,τι καλεῖται πρωτόγονος. Μὲ τὴν λέξη αὐτὴ δηλώνεται, ὅτι ὁ Φάνης εἶναι πανάρχαιος ἤ, ὅπερ καὶ τὸ πιθανώτερο, πρωτογεν- νημένος. Πρωτογεννη μένος ὅμως σὲ σχέσι μὲ τὴ δη μιουργία τοῦ σύμπαντος, γι’ αὐτὸ καὶ ἐγεν- νήθη ἀπ' τὸ αὐγὸ ποὺ ἔσπασε. Ἑπομένως ὁ ὁ Φάνης ὑπῆρξε ἡ ἡ πρώτη δύναμι, ἡ ὁποία θὰ ἠδύνα- το νὰ δηµιουργήση τὸ σύμπαν καὶ τὸν κόσμο, ὡς εἶναι σήµερα. Τὸ ὅτι ὁ Φάνης ἔχει σχέσι μὲ τὸ σύμπαν ἀποδεικνύεται ἀπ' τὸν χαρακτηρισμὸ ποὺ τοῦ ἀποδίδεται ὡς «αἰθερόπλαγχτος», ποὺ ση- µαίνει ὅτι πλανᾶται στὸν αἰθέρα. Συνεπῶς οἱ ᾿Ορφικοὶ προσδιορίζουν σαφῶς, ὅτι ὁ Φάνης πλανᾶται στὰ ὑψηλότερα στρώματα τοῦ κόσμου, ἤτοι πάνω ἀπ' τὴν ἀτμόσφαιρα καὶ ὄχι στὸν ἀέ- ρα καὶ ὡσαύτως ἔχει σχέσι μὲ τὸ σύμπαν. Αὐτὴ λοιπὸν ἡ πρώτη δύναμι, ποὺ ἐγεννήθη ἀπ' τὸ αὐγό, ἔχει δύο μορφές, ἀφοῦ καλεῖται δίμορφη («διφυής»). Οἱ δύο αὐτὲς μορφὲς εἶναι ἡ ἀρσενικὴ καὶ ἡ θηλυκὴ καὶ συνεπῶς κατ' αὐτὸν τὸν τρόπο ἐπιδιώκεται νὰ δηλωθῆ ἡ δημιουργικὴ ἱκανότητα τοῦ Φάνητος. Μήπως ὅμως μὲ τὸ ἐπίθετο «διφυὴς» θέλουν οἱ ᾿Ορφικοὶ ὕμνοι νὰ δηλώσουν μία θαθύτερη καὶ πιὸ οὐσιαστικὴ ἀντίθεσι (δύο φύσεις), ἐκ τῆς ὁποίας δημιουργεῖται τὸ σύμπαν; Αὐτὸ θ' ἀπαντηθῆ παρακάτω. Αὐτὴ ἡ πρώτη δύναμι ἀναφέρεται, ὅτι ἐγέννησε τοὺς μακάριους θεοὺς καὶ τοὺς θνητοὺς ἀνθρώπους. Τὴν ἴδια πληροφορία δίδει καὶ ὁ Πρόκλος (εἰς Πλάτ. Τίμ. 31α): «δαίμονα σεμνόν, Μῆτιν, σπέρμα φέροντα θεῶν κλυτόν, ὅντε Φάνητα πρωτόγονον μάκαρες κάλεον κατὰ μακρὸν θλυμπον» [τὸν σεθαστὸ θεὸ Μῆτιν, ποὺ ἔφερε μέσα του τὴν ἔνδοξη ἀπαρχὴ τῶν θεῶν, τὸν ὁποῖον οἱ μακάριοι θεοὶ τοῦ Ολύμπου ὠνόμαζαν Φάνητα πρωτόγονον]. Αὐτὸ καὶ μόνο ἀπο- δεικνύει, ὅτι οἱ «θεοὶ» εἶναι ἐνδοσυμπαντιχοὶ καὶ ὄχι ἐξωσυμπαντικοὶ πλάστες τοῦ σύμπαντος (ἐκ τοῦ μηδενός). ᾿Ἑπομένως κατὰ τοὺς ᾿Ορφικοὺς ὁ κόσμος ε εἶναι αὔτοδη μιούργητος: καὶ τοῦτο ἀποδειχνύεται καὶ ἐκ τοῦ ὅτι γιὰ τοὺς Ὀρφικοὺς ἡ φύσι εἶναι «αὐτοπάτωρ, ἀπάτωρ» (ὕμνος 10), δηλαδὴ θεωροῦν ὅτι τὸ σύμπαν ἔχει γεννηθῆ ἀφ᾽ ἑαυτοῦ, εἶναι τὸ ἴδιο πατέρας τοῦ ἑαυτοῦ του (αὐτοπάτωρ ) καὶ συνεπῶς δὲν ἔχει πατέρα (ἀπάτωρ ) καὶ εἰναι αὐτοδη μιούργητο, χωρὶς νά χει πλασθῆ. ἀπὸ κανέναν ἐκ τοῦ μη δενός, ὁ ὅπως ἀναφέρεται στὰ ἰουδαϊκἁ κείμενα. Αντιθέτως τὸ σύμπαν εἶναι δη μιουργὸς τῶν πάντων, ὅπως ἀποδεικνύεται ἀπ' τὸν στίχο τοῦ ὕμνου 10 «πά- ντα σὺ ἔσσι: τὰ πάντα σὺ γὰρ μούνη τάδε τεύχεις», τὸ ὁποῖο ση μαίνει: «τὰ πάντα εἰσαι σύ, διότι μόνη σου κατασκευάζεις ὅλ' αὐτά». Δέον ν᾿ ἀναφερθῆ, ὅτι ὁ ὁρισμὸς αὐτὸς τοῦ σύμπαντος δὲν διαφέρει ἀπ' τὸν σύγχρονο, διότι καθορίζοµε ὡς σύμπαν τὴν ὁλότητα τοῦ χώρου («τὰ πάντα σὺ ἔσσι») μ’ ὅλο του τὸ ὑλικὸ καὶ ἐνεργειακὸ περιεχόµενο. Μὲ τὸν στίχο «ἐγέννησε τοὺς µακάριους θεοὺς καὶ τοὺς θνητοὺς ἀνθρώπους» τοῦ ὕμνου 6 οἱ ᾿Ορφικοὶ θέλουν νὰ δηλώσουν, ὅτι ἐξ αὐτῆς τῆς δυνάμεως ἐδημιουργήθη ὁ κόσμος καὶ τὸ σύμπαν καὶ συνεπῶς οἱ θεοὶ καὶ οἱ ἄνθρωποι, οἱ ὁποῖοι ἀποτελοῦν µέρη τοῦ σύμπαντος, ἐδημιουργήθησαν ἀπ’ τὴν ἴδια δύναμι. Ἦταν φυσικό, αὐτὴ ἡ ἐνδοσυμπαντικὴ καὶ ὄχι ἐξωσυμπαντικὴ δύναμι νὰ ταυτισθῆ μὲ τὸ θεό: καὶ αὐτὸ δηλώ- νεται ἀλληγορικὰ ἀπ' τοὺς Ὀρφικούς, διότι σύμφωνα μὲ τὶς ἀπόψεις των ὁ Ζεὺς καταθρόχθισε τὸν Φάνητα. [Ὁ μονοθεϊσμὸς τῶν ᾿Ορφικῶν: σημειωτέον, ὅτι κατὰ τοὺς Ορφικοὺς οἱ διάφορες