Ὑπάρχει δημοκρατία; Ἢ ὕπαρξη καὶ ἄσκηση δημοκρατίας σὲ μιὰ πολιτεία καὶ σὲ μιὰ κοινωνία πρέπει νὰ ἀνα- ζητεῖται στὸν πολιτισμό, ποὺ διώνει σὰν ἀλήθεια, σὰν ἔννοια καὶ σὰν καθημερινὴ πρακτική. δημοκρατία ὑπάρχει, ὅταν οἱ πολίτες ἔχουν τὴν ἱκανότητα ἐλεύθερης ἀναζήτησης τῆς ἀλή- θειας καὶ ὁλοκλήρωσης τοῦ ἰδεατοῦ τους. Δημοκρατία ὑπάρχει, ὅταν τὸ “εἶναι” εἶναι προσ- διοριστικοῦ περιεχοµένου, ἐννοιολογικοῦ προσδιορισμοῦ, σὲ μιὰ δυναμικὴ ποὺ δημιουργεῖ ἀξίες, καὶ ὁ “διαφορισμὀς” εἶναι διαφορισμὸς ἐννοιῶν καὶ περιεχοµένου. Δημοκρατία ὑπάρ- χει, ὅταν ἡ ζωὴ εἶναι πράξη, δηλαδὴ δράση μὲ περιεχόµενο: κι ἀκόμα περισσότερο, ὅταν ἡ ζωὴ εἶναι πράξη μὲ κατάθεση ψυχῆς, ποὺ δικαιώνει τὸν ἄνθρωπο µέσα ἀπὸ τὴν δηµιουργία, ποὺ διαφορίζει ἀπὸ τὸ "μηδὲν” καὶ ἀκόμα περισσότερο ἀπὸ τὸ “Χενό”, καὶ κερδίζει τὴν ἀθανα- σία. Ἢ δημοκρατία - ἀντίθετα μὲ τὴν ἐξουσιαστικὴ παγίδα τῆς ὕπουλης ἁπλοϊκότητας τῆς ἰσο- πέδωσης- ἀναγνωρίζει, στηρίζει καὶ ἐκφράζει τὸν διαφορισµό. Δημοκρατία ὑπάρχει, ὅταν δὲν ὑπάρχει ἰσοπέδωση ἀλλὰ ὑψηλὸς διαφορισμὸς τοῦ κακοῦ ἀπὸ τὸ καλό, τοῦ καλοῦ ἀπὸ τὸ κα- λύτερο καὶ τοῦ καλύτερου ἀπὸ τὸ ἄριστο, ἀλλὰ καὶ ταυτόχρονα ὅταν ὑπάρχει καὶ ἡ ἀκλόνη- τὴ πίστη καὶ πεποίθηση, ὅτι ὅλοι οἱ πολίτες ἔχουν τὴν ἱκανότητα νὰ ἀριστεύσουν καὶ ὅταν ἡ πολιτεία διαμορφώνει καὶ ἐξασφαλίζει τοὺς ἀνάλογους μηχανισμούς, γιὰ νὰ στηρίξει τὴν ἐξα- τομικευµένη προσπάθεια κάθε ἀνθρώπου νὰ κατακτήσει τὸ ἰδεατό του µέσα στὴν συλλογική συνδημιουργία τῆς ᾿Αριστοτέλειας δημοκρατίας τοῦ «ἀποδιδόναι ἑκάστῳ τὰ ἴδια». Δήμο: κρατία ὑπάρχει, ὅταν στοὺς ἀνθρώπους καὶ στὸ κοινωνικὸ σύνολο ὑπάρχει πίστη, ὅτι αὐτὸ ποὺ δὲν ὑπάρχει μπορεῖ νὰ δημιουργηθεῖ, ὅτι τὸ καλύτερο καὶ τὸ ἄριστο εἶναι µέσα στὸ ἀνθρώ- πινο μέτρο. Η δημοκρατία καὶ ἡ πολιτιστική ἀνάταση συνυπάρχουν καὶ συντίθενται καὶ συν- θέτουν μαζὶ μὲ τὶς ἔννοιες τῆς ἐλευθερίας, τῆς ἀλήθειας καὶ τῆς ἀγάπης. Δὲν ὑπάρχει δημοκρατία, ὅταν ὁ ὅποιος προσδιορισμὸς εἶναι προσδιορισμὸς σχήματος, εἰκόνας, διαδικασίας ἢ δράσης. "Ενας τέτοιος προσδιορισμὸς ἀναγκαστικά καταλήγει μόνον -καὶ περιοριστικά- σὲ ποσοτικὸ διαφορισµό, ποὺ δὲν παράγει ἀξίες, ἀλλὰ εἴτε εἶναι τὸ ἀπό- λυτο «κενὸ» ἐκ προοιμίου λόγω ἔλλειψης περιεχοµένου εἴτε παράγει τὸ «μηδὲν» µέσα ἀπὸ τὴν ἀντίφαση. ᾿Ενας τέτοιος περιοριστικὸς προσδιορισμὸς στερεῖ τὸν ἄνθρωπο ἀπὸ τὴν ἱκανότητα ἑρμηνείας τῆς πράξης ἀφαίρεσης καὶ ἐλεύθερης ἀναζήτησης τῆς ἀλήθειας, εὐνουχίζοντας μὴ ἀνατάξιμα τὴν δημοκρατία. Σὲ μιὰ τέτοια δυναμική δὲν ὑπάρχει δημοκρατία, γιατὶ ἡ ζωή ἀναγκαστικὰ δὲν εἶναι πλέον πράξη, ἀλλὰ ἕνα διαδικασιακὸ κυνηγητὸ τοῦ χρόνου, γιὰ νὰ κα- λυφθῆ τὸ “τίποτα”. Κι ἀκόμα δὲν μπορεῖ νὰ ὑπάρξη δημοκρατία, γιατὶ χωρὶς ἐννοιολογικοὺς προσδιορισμοὺς περιεχομένου ἡ ἀνθρώπινη δράση (ποὺ δὲν μπορεῖ νὰ εἶναι πράξη) εἶναι ἀνίκανη νὰ ἔχη συνέπεια καὶ ἁρμονία, καὶ πέρα ἀπὸ τὴν ἀντιφατικότητά τής γίνεται καὶ συ- γκχρουσιακὴ μὲ συνέπεια τὴν ἀνάγκη «ἐξαναγκασμοῦ σὲ τάξη», πρᾶγμα ποὺ ἐκμεταλλεύεται δεόντως ἡ ᾿Εξουσία, ὄχι μόνο γιὰ νὰ τὴν ἐπιδάλη ἁπλῶς, ἀλλὰ καὶ γιὰ νὰ τὴν ἐπιδάλη γιὰ τὴν ἀναπαραγωγή, ἐπίταση καὶ διαιώνισή τῆς. ᾿ Τὸ μέτρο τῆς ὕπαρξης -ἢἢ μὴ-- δημοκρατίας εἶναι στὴν οὐσία μέτρο τοῦ πολιτισμοῦ ποὺ θιώνουν οἱ πολίτες καὶ ἡ κοινωνία. Ὕπαρχει δέδαια καὶ μιὰ συνηθισμένη προσέγγιση γιὰ τὴν διαπίστωση τῆς ὕπαρξης ἢ μὴ δημοκρατίας σὲ μιὰ κοινωνία. ᾿Εξετάζεται τὸ ἂν καὶ κατὰ πόσον πληροῦνται κάποιες τυπικὲς προὐποθέσεις ὕπαρξης δημοκρατίας μὲ συνηθισμένα κρι- τήρια, ἂν ὑπάρχει διάκριση τῶν ἐξουσιῶν (ἐκτελεστική, δικαστική, νομοθετική), ἂν διενερ- γοῦνται ἐκλογές, ἂν οἱ ἐκλογὲς διεξάγονται ὁμαλὰ ἢ μὲ δία καὶ νοθεία κιἄ. “Ὅμως μιὰ τέτοια ἀνάλυση δασισμένη σὲ τυπικὰ κριτήρια μπορεῖ νὰ ἀποδεῖ παραπλανητικὴ καὶ γιὰ τὸν πλέον ἔμπειρο ἀναλυτή, καθόσον πάντα ὁ τύπος, τὸ σχῆμα, μπορεῖ νὰ λάδη περισσότερα τοῦ ἑνὸς περιεχόμενα καὶ νὰ ἔχουμε μιὰ κοινωνία ποὺ πληροῖ ὅλα τὰ τυπικὰ κριτήρια τῆς δημοκρα- τίας, ἀλλὰ στὴν οὐσία αὐτὰ νὰ φαλκιδεύονται κατὰ τρόπο ποὺ ἐξασφαλίζει στὴν Εξουσία τὴν στυγνὴ ἔχφρασή της. Ἕνας ἔντιμος καὶ ἀντικειμενικὸς ἀναλυτὴς θὰ προσεγγίζει ἐλεύθερα τὴν ἀλήθεια μόνο, ὅταν ἐξετάζει τὴν οὐσιαστικὴ ὕπαρξη δημοκρατίας μὲ κριτήριο τὴν ᾿Αριστο- τέλεια πολιτεία τοῦ «ἀποδιδόναι ἑκάστῳ τὰ ἴδια», τὴν πολιτεία στὴν ὁποία στοὺς πολίτες ἀποδίδονται αὐτὰ τὰ ὁποῖα ἐκεῖνοι δικαιοῦνται-χρειάζονται, γιὰ νὰ φθάσουν τὸ ἰδεατό τους. ᾿Ανδρέας ᾿Αθηναῖος Καθηγητὴς Πανεπιστημίου Γαίηλ (Η ΠΑ]