ΣΑΡΑΝΤΟΣ ΠΑΝ Οἱ Μεγάλοι Ατομικοί: Λεύκιππος-Δημόκριτος (13 ε , 3 , 4. Ἡ φύση τῶν ᾽Ατόμων Τὸ ΄Ατοµον (ἢ ἼΑτομος ἢ ᾿Ατομος᾿]δέα ἢ Μικρὰ Οὐσία ἢ Ναστὸν ἢ Ὃν ἡ Σχῆμα ἢ Στοι- χεῖον ἢ ᾿Ελάχιστον Σῶμα ἢ ᾿Ιδέα ἢ Δὲν) εἶναι τὸ ἐλάχιστον τῆς ὑλικῆς μάζας, ποὺ μπορεῖ ν᾿ ἀπομονωθῆ ὄχι μαθηματικὰ ἢ χημικὰ ἀλλὰ φυσικά. Ὅπως ἀκριθῶς τὸ Παρμενίδειο ὄν, ἔτσι καὶ τὸ ἄτομο εἶναι πλῆρες ὕλης, ἄναρχο καὶ ἀτελεύτητο, ὅπως ἐπιδάλλει ἡ ἀρχὴ τῆς ἀφθαρσίας τῆς ὕλης, ποὺ ἐμεῖς τὴν ξέρουμε ὡς «ἀρχὴ τοῦ 1 ανοϊςίει». Τὰ ἄτομα εἶναι ὁμο- οὔσια, ἄποιος ὕλη -ὅπως καὶ τὸ ἀναξιμάνδρειον «ἄπειρον»--, ποὺ ἐμεῖς τὴν ξέρουμε ὡς ὕλη τοῦ Βογ|ε. Αὐτὸ ποὺ κάνει τὸ ἕνα ἄτομο νὰ ξεχωρίζη ἀπὸ τὸ ἄλλο εἶναι οἱ ἑξῆς τρεῖς ἰδιότητες: 1. Τὸ σχῆμα (ἄλλο σχῆμα ἔχει τὸ ἄτομο τοῦ ὕδατος κι ἄλλο τὸ ἄτομο τοῦ πυρός). 2. Ἢ διάταξη (ἀν μερικὰ ἄτομα εἶναι διατεταγμένα ὡς ΑΒΓΔ, κάποια ἄλλα εἶναι ὡς ΒΓΔΑ ἢ ΓΑΒΔ κ.ο.κ.). 3. Ἢ κατάσταση (ἂν ἕνα ἄτομο παρασταθῆ μὲ τρία εὐθύγραμμα τμήματα, ποὺ σχηματί- ζουν δυὸ ὀξεῖες γωνίες, τὸ ἄτομο Ζ διαφέρει τοῦ Ν ὡς πρὸς τὴν κατάσταση). Ὃ Δημόκριτος, καθὼς φαίνεται, παρίστανε τὶς διαφορὲς τῶν ἀτόμων μὲ γράμματα ἢ στοιχεῖα. ὁ ὅρος στοιχεῖον ἴσως νὰ εἰσήχθη τὸ πρῶτον στὴ Φιλοσοφικὴ ὁρολογία ἀπὸ τὸν Δημόκριτο, μὲ τὴν ἔννοια τῆς ἐλάχιστης ὑλικῆς μάζας, ποὺ μπορεῖ ν᾿ ἀπομονωθῆ. Τὰ ἄτο- μα πάντως δὲν ἔχουν καμμιὰ ἀπολύτως διαφορὰ ἀνάμεσά τους, καθότι ἄ-ποια" οἱ δια- φορὲς τῶν ἐκ τῶν ἀτόμων συγκειμένων πραγμάτων ὀφείλονται στὶς ἑνώσεις καὶ τοὺς συν- δυασμοὺς τῶν ἀτόμων, κάτι τὸ ὁποῖο γνωρίζουμε ὡς ἀρχὴν τοῦ Νν. Ηεἰξοηθετρ, κατὰ τὸν ὁποῖο «ἡ ἴδια ὕλη, οἱ ἴδιες χημικὲς ἑνώσεις μπορεῖ ν᾿ ἀνήκουν καὶ στὰ ὀρυκτά, καὶ στὰ φυ- τά, καὶ στὰ ζῶα: ὅπως ἴδιες εἶναι καὶ οἱ ἐπ’ αὐτῶν ἐπενεργοῦσες δυνάμεις. “Ο,τι διαφέρει εἶναι τὸ εἶδος σχέσεων τῶν ἀτόμων τῆς ὕλης». Οἱ ποσοτικὲς λοιπὸν διαφορές, τὸ μέγεθος, ἡ διάταξη θέσεως καὶ ἡ ἄπειρη ποικιλία μορφῶν καὶ σχηματισμῶν δημιουργοῦν τὸν κό- σμο τῆς πολλαπλότητος. Τὴν ἴδια ἀκριδῶς πληροφορία μᾶς παρέχει καὶ ὁ ᾿Αριστοτέλης (Μετὰ τὰ φυο. 985 Ὁ), ποὺ λέγει τὰ ἑξῆς: «Ὃ δὲ Ίεύκιππος καὶ ὁ ἑταῖρος του Δημόκριτος ὡς στοιχεῖα ὑπολαμδάνουν τὸ πλῆρες καὶ τὸ κενόν, ὀνομάζοντες τὸ μὲν πρῶτον ὄν, τὸ δὲ δεύτερο μὴ ὄν. Τὸ ὃν (κατ᾽ αὐτοὺς) εἶναι τὸ πλῆρες καὶ στερεόν, τὸ μὴ ὃν πάλι τὸ κενὸν καὶ ἀραιόν. (Γι’ αὐτὸ καὶ λέγουν, ὅτι τὸ ὃν δὲν εἶναι περισσότερο ὑπαρκτὸ ἀπ᾽ τὸ μὴ ὄν, διότι καὶ τὸ κενὸ δὲν εἶναι λιγώτερο ὑπαρκτὸ τοῦ σώματος). Τὰ ἐν λόγῳ στοιχεῖα τὰ θε- ωροῦν ὡς αἰτίες τῶν φυσικῶν ὄντων. Καθὼς δὲ ἐκεῖνοι, πού, δεχόμενοι μίαν μόνον δασικὴ οὐσίαν, ἐκλαμδάνουν τὰ λοιπὰ ὡς παθήματα τῆς δασικῆς αὐτῆς οὐσίας καὶ ὡς τοιαῦτα τὰ ἑομηνεύουν, ἔτσι κι αὐτοὶ διατείνονται, ὅτι οἱ αἰτίες τῶν λοιπῶν (ὄντων) εἶναι οἱ δια- φορές τους, ποὺ λέγουν ὅτι εἶναι τρεῖς: ὋΟ ρουσμός, ἡ διαθιγὴ καὶ ἡ τροπὴ ἤτοι τὸ σχῆμα (ρυσμός), ἡ τάξη (διαθιγὴ) καὶ ἡ θέση (τροπή)...». ὋὉ Πλούταρχος (Πρὸς Κολώτην 4 Ῥ. 1108 Ε) μᾶς μεταφέρει τὴν ἴδια περίπου πληροφο- ρία, προσθέτοντας καὶ τὴν παρακάτω φράση, ποὺ ἔχει ἰδιαίτερη σημασία γιὰ μᾶς: «Ὃ 4η- µόκριτος ἀποφαίνεται, ὅτι τὸ δὲν (-- σῶμα, ἄτομον) δὲν εἶναι περισσότερον ὑπαρκτὸν ἀπ᾽ τὸ μη δὲν (Ξ κενό): “δὲν” δὲ ὀνομάζει τὸ σῶμα (Ξ ὕλη, ἄτομα) καὶ “μηδὲν” τὸ κενό, τὸ ὁποῖο ἔχει ἐπίσης καὶ ὕπαρξη καὶ ὑπόσταση». Ἐ Βλ. τὸ πρῶτο µέρος τῆς ἔρευνας στὸ τεῦχος 175 (Ἰουλίου 1996).