ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΤΣΑΊΣΟΣ Ἡ ἑλληνικὴ ἐλευθερία ᾿Απὸ τὰ βάθη τοῦ ἀρχαίου μύθου ἡ «ὕβρις» δὲν εἶναι ἄλλο παρὰ ὁ νόμος τοῦ μέτρου ποὺ βάζει ὅρια σὲ ὅλα τὰ ἀνθρώπινα, τιμωρώντας κάθε ἀνυποτα- ξία στὸν κανόνα, κάθε ὑπερβολή. Ὅταν ἀπόμονος στὸν καιρό του, παραμε- ρίζοντας τὸ μῦθο ὁ Θαλῆς τολμάει νὰ πῆ τὴν καινούργια ἀλήθεια, τούτην τὴν ἑλληνικὴ ἐλευθερία, μὲ τὸ δικό τρόπο, πραγματώνει, ποὺ εἶναι θέση καὶ νό- μος. Καὶ μαζὶ μὲ τὸ Θαλῆ, τόσα τιτανικὰ ἄτομα, δημιουργικὰ τὸ καθένα τοῦ δικοῦ των νόμου, τῆς δικῆς των μορφῆς, ποιὰ ἄλλη, ἐκτὸς ἀπὸ τὴν προσω- κρατικὴ ἐποχή, ἔχει νὰ ἀναδείξη; Οὔτε ἡ ᾿Αναγέννηση δὲν μπορεῖ νὰ ἀντιπα- ραταχθῆ σ᾽ αὐτὸν τὸν πληθωρισμὸ τῶν πηγαίων προσωπικοτήτων, ποὺ σὰ νὰ μὴ γεννιοῦνται ἀπὸ τίποτα ἄλλο, παρὰ ἀπὸ τὸν ἴδιο τὸν ἑαυτό τους καὶ σὰ νὰ μὴν ὁρίζωνται ἀπὸ τὰ γύρω τους, μόνο νὰ τὰ ὀρίζουν μὲ μιὰ φυσικὴ καὶ αὐτο- νόητην ἀρχοντιά. Δὲν σταματοῦν, δὲν αὐτοθαμβώνονται μπρὸς στὴ δύναμη τῆς ἀντίστασής των’ ἀβίαστα τὴν κατέχουν καὶ μονοχερὶς τὴν οἰακίζουν. Τολμοῦν πρωτοστόχαστα πηδήματα στὸ ἄγνωστο, πάντα μόνοι: ἄτομα αὐτόνομα: ἄτομα κοντὰ σὲ ἄλλα ἄτομα. ποτὲ ἀγέλη. Γιὰ τέτοιους λέει ὁ ᾿Αρι- στοτέλης ὅτι «... ὥσπερ γὰρ θεὸν ἐν ἀνθρώποις εἰκὸς εἶναι τὸν τοιοῦτον... κα- τὰ δὲ τῶν τοιούτων οὐκ ἔστι νόμος αὐτοὶ γάρ εἰσι νόμος»". Καὶ ὁ νόμος αὐτὸς ὁ ἐσωτερικός τῶν, ἀντίθετος μὲ κάθε ἄλλο, τεθειμένο νόμο, εἶναι μαζὶ καὶ θέση καὶ μορφὴ καὶ λόγος. Καὶ σὰ λόγος εἶναι ὁρισμός, εἶναι μέτρο. Τέτοιο εἶναι τὸ νόημα τῆς ἐλευθερίας τους. Πῶς λυτρώνεται ὁ φουτουριστὴς, ὁ σουρρεαλιστής, ὁ παλιὸς στὶς μέρες μας ρεαλιστὴς ἀπὸ τὰ δεσμὰ τῶν καθιερωμένων αἰσθητικῶν τύπων; Καὶ πῶς ὁ ἕλληνας γλύπτης ἀ- πὸ τὸ ἄκαμπτο τυπικὸ τῆς αἰγυπτιακῆς καὶ τῆς ἀρχαϊκῆς τέχνης; Ὁ ἕλληνας μεταπηδάει στὸ νέο χωρὶς νὰ περάση ἀπὸ τὴν ἀκρότητα. Ἔχει τὴν ἄπειρη δύ- ναμη, ἐνῶ γκρεμίζει, ἐνῶ ἀρνεῖται, ἐνῶ τραβάει τὴν διελκυστίνδα, νὰ μὴ περ- νάη πιὸ πέρα ἀπὸ ὅ,τι ἁρμόζει. Δὲν βάζει ἄμετρη, ἀλλὰ μετρημένη δύναμη. Καὶ ἡ μετρημένη εἶναι δυνατώτερη ἀπὸ μιὰν ἀρνητικὴ διάθεση ἀνανέωσης ἁ- πλῶς χάριν τῆς ἀνανέωσης, βρίσκει τὸ καινούργιο στηριγμένος στὸ παλιὸ καὶ ἐξελίσσοντάς το κατὰ τὸν ἐσωτερικὸ νόμο κάθε πνευματικοῦ, ἀντιθετι- κά, ἴσως, διαλεκτικά, πάντα ὅμως συνταγμένα, ρυθμικά, ὅπως ταιριάζει σ᾽ αὐτὸν ποὺ εἶναι ἐπάνω καὶ ἀπὸ τὴν ἐμπνοή του ἀκόμη, σὰν ὁδηγὸς καὶ τῆς ἴ- διας του τῆς ἀνάγκης. Δύναμη τεράστια φωλιάζει πίσω ἀπὸ αὐτὴν τὴν ἀφά- νεισ τῶν δυναμικῶν ξεσπασμάτων. Καὶ ἡ δύναμη αὐτὴ εἶναι ἡ ἑλληνικὴ ἐλευθερία” ἡ ἐλευθερία ποὺ εἶναι ὁρισμὸς καὶ μέτρο καὶ λόγος. Ἕνας Διόνυ- 1. Ξέρω πὼς κατὰ τὴν ἄρχουσα γνώμη τὸ ἄτομο, σὰν κάτι χωριστὸ ἀπὸ τὴν πόλη, ἀπὸ τὸ κοινωνικὸ σύνολο, εἶναι γέννημα χριστιανικὸ ποὺ φούντωσε τὴν ᾿Αναγέννηση. Ἣ ἄποψη αὐτὴ εἶναι σωστὴ ὅταν περιορισθῆ σὲ μιὰ ἀναφορά᾽ ἐκεῖ ποὺ τὸ ἄτομο σπάζει πολιτικοὺς δεσμοὺς καὶ μένει κοινωνικὰ ἀτοποθέτητο. Δὲν ἰσχύει οὔτε γιὰ τὴν πνευματική, οὔτε γιὰ τὴν ἠθικὴ ζωή, οὔτε γιὰ τὴν αἰσθητικὴ θέση, γιατὶ ἄτομα μὲ πνευματική, ἠθικὴ καὶ αἰσθητικὴ αὐτονομία ἐγνώρισε ὅ- σο κάθε ἄλλη ἐποχὴ ὁ ἀρχαῖος κόσμος καὶ μάλιστα συχνά, ὅπως στὴν περίπτωση τ τῶν προσω- κρατικῶν, μὲ πιὸ χτυπητές ἐκδηλώσεις.