ΠΑΝΟΣ ΤΣΙΝΑΣ Ἢ διαφορετική ἀντίληψη τοῦ θανάτου μεταξὺ ἑλληνισμοῦ καὶ χριστιανισμοῦ ᾿Αφοῦ συνεπληρώθη καὶ ἐγράφη ἡ Καινὴ 4 ιαθήκη τὸν 4ον αἰῶνα, ἦλθον ἐπὶ σκηνῆς οἱ ἐν μέθῃ τελοῦντες οὐραγοί. Οἱ «Αὐτόκλητοι». Μυριάδες καὶ χιλιάδες, ἕ ἕνα πλῆθος ἀνθρώπων ὅλως ὁ ἀπαι- δεύτων κατὰ τὸ πλεῖστον, θὰ προσπαθή σῃ εἷς ἕκαστος αὐτῶν διὰ πλη θωρικῶν λόγων καὶ διὰ τῆς γραφῆς ἀπολογιῶν, ὕμνων, ἐγκωμίων, ἰδιομέλων κ.ᾱ. νὰ ἑδραιώσῃ εἰς τοὺς πιστοὺς τὸν φόδον τοῦ θανάτου. «Ακούσωμεν τί κράζει ὁ Παντοκράτωρ. Οὐαί, οἱ ἐκζητοῦντες, θεάσασθε τὴν Φο- δερὰν ἡμέραν Κυρίου" αὕτη γάρ ἐστι σκότος" πυρὶ γὰρ δοκιμάσει τὰ σύμπαντα» (στίχος ψαλλό- μενος εἰς ἦχον 6’ κατὰ τὴν τελετὴν τῆς ταφῆς τῶν νεχρῶν: «Νεχρώσιμος ᾿Ακολουθία», σελ. 31). ᾿Ας ἴδωμεν τὴν τελετὴν τῆς ταφῆς τῶν νεχρῶν. Εἶναι μία ὥρα, ὅπου οἱ Φίλοι καὶ οἱ συγγενεῖς τοῦ ἀποχωρήσαντος ἀπὸ τὴν ζωὴν ἀνθρώπου: κατὰ παναρχαίαν συνήθειαν ἔρχονται, διὰ νὰ ἀπο- τίσουν αὐτῷ τὸν ὕστατον χαιρετισμόν. Εἶναι ἡ ὥρα, ὅπου ὁ ἄνθρωπος ἔρχεται πρόσωπον μὲ πρό- σωπον εἰς ἐπαφὴν μὲ τὸν θάνατον, μὲ αὐτὴν ταύτην τὴν φύσιν, τὸ μέγα αὐτὸ θαῦμα. ιο ἄνθρω- πος εἶναι ἄοπλος τὴν ὥραν αὐτὴν καὶ ἔρχεται μὲ ἀγαθὴν προαίρεσιν. Καὶ ἐνῶ ὁ ἄνθρωπος ἔρχε- ται τούτῳ τῷ τρόπῳ, µία ὁμοόροντία ρήσεων, ψαλμῶν καὶ ἰδιομέλων ἐκτοξεύεται κατὰ τῆς προ- σωπικότητος αὐτοῦ. «Ποία τοῦ δίου τρυφὴ διαμένει λύπης ἀμέτοχος; Ποία δόξα ἔστηκεν ἐπὶ γῆς ἀμετάθετος; Πάντα σκιᾶς ἀσθενέστερα, πάντα ὀνείρων ἀπατήλότερα' μία ροπὴ καὶ ταῦτα πά- ντα θάνατος διαδέχεται. ᾿Αλλ’ ἐν τῷ φωτί, Χριστέ, τοῦ προσώπου σου, καὶ τῷ γλυκασμῷ τῆς σῆς ὡραιότητος, ὃν ἐξελέξω ἀνάπαυσον ὡς φιλάνθρωπος» (Ν.Α., σελ. 25). Ἰδού, τὴν ἐκφοθιστικῆν ἀνωτέρω πρώτην παράγραφον τὴν διαδέχεται ὁ προση λυτισμός, ὅστις, δοθέντος τοῦ ὅλου κλί- ματος, προσθάλλει θαναύσως τὸν ἄνθρωπον. Τὰ ηύξη μένης τυπικῆς ἰσχύος, οὕτως εἰπεῖν, κεί- μενα, ἅτινα ἀναγιγνώσκονται κατὰ τὴν τελετὴν αὐτήν, ἡ Εὐαγγελικὴ περικοπὴ καὶ ὁ «᾿Από- στολος» (Ἰω. Ε,24-30 καὶ Πρὸς Θεσ. Α, ὃ 13-17), ὁμιλοῦν περὶ τῆς «ἐπὶ τοῦ φοδεροῦ δήματος τοῦ Χριστοῦ» δευτέρας παρουσίας: αὐτοῦ καὶ τῆς ἐν αὐτῇ χρίσεως τῶν ἀνθρώπων. Πέραν τούτων ὅμως ὑπάρχει ἐν τῇ πρώτῃ παραγράφῳ τῆς Εὐαγγελικῆς περικοπῆς καὶ τι ἀλλο. Ἰδού: «Εἶπεν ὁ Κύριος πρὸς τοὺς ἐληλυθότας πρὸς αὐτὸν Ιουδαίους’ ᾿Αμὴ γ ἀμὴν λέγω ὑ ὑμῖν, ὅτι ὁ τὸν λόγον μου ἀκούων καὶ πιστεύων τῷ πέμψαντί με ἔχει ζωὴν αἰώνιον, καὶ εἰς κρίσιν οὐκ ἔρχεται, ἀλλὰ μεταδέδηκεν ἐκ τοῦ θανάτου εἰς τὴν ζωήν». Κατὰ τὴν παράγραφον αὐτὴν ὁ ἀκού- ων τὸν λόγον τοῦ Χριστοῦ καὶ πιστεύων, ὅτι ὁ Χριστὸς ἐστάλη εἰς τὴν γῆν ἀπὸ τὸν Θεόν, αὐτὸς δὲν θὰ εἰσαχθῆ εἰς κρίσιν, ἀλλὰ ἅμα τῇ πίστει αὐτοῦ εἰς τοῦτο, ἤδη μεταδέόη κεν ἀπὸ τοῦ θανά- του εἰς τὴν αἰώνιον ζωήν. Ἡ θέσις αὕτη, ὅτι ὁ Χριστὸς ἐστάλη εἰς τὴν γῆν ἀπὸ τὸν Θεὸν καὶ ἐν συνεχείᾳ ἡ πίστις, ὅτι ὁ Χριστὸς ήτο Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, προθάλλεται ἀλλαχοῦ τῶν κειμένων. τῶν Εὐαγγελίων, εἰς τρόπον ὥστε διαφαίνεται σαφῶς, ὅτι εἰς τοὺς συντάχτας τῶν κειμένων τούτων -ἐννοοῦμεν τὰ κείµενα τὰ συνταχθέντα τὸν 4ον αἰῶνα- ἦτο ἀδιάφορον τὸ ἂν ὁ προσηλυτιζόµε- νος εἰς τὴν πίστιν ἄνθρωπος γνωρίζει τι περὶ τοῦ λόγου τοῦ Χριστοῦ: ἐκεῖνο ὅπερ ἐνδιέφερεν αὐτούς, ητο νὰ πιστεύῃ οὗτος, ὅτι ὁ Χριστὸς ήτο Υἱὸς τοῦ Θεοῦ. Τοῦτο σηµαίνει, ὅτι προεθάλ- λετο οὐχὶ αὐτὸς οὗτος ὁ Χριστός, ἀλλὰ τὸ κατασκευασθὲν δόγ μα περὶ αὐτοῦ. Ἐπίσης τοὺς ἀντι- γραφεῖς συντάκτας τῶν χειμένων τῆς Καινῆς Διαθήκης τοὺς ἐνδιαφέρει ἡ ἀπέχδυσις τῆς προ- σωπικότητος τοῦ προσηλυτισθέντος, διότι οὕτω ὁ ἄνθρωπος θὰ φθάσῃ εἰς τὸν φόδον τοῦ θανά- του -τὸν «φόδον Θεοῦ». Τὸ ἐνδιαφέρον τοῦτο τῶν συντακτῶν τῶν κειμένων τὸ ἐξέφρασαν κατὰ τρόπον ἀπόλυτον οἱ «Αὐτόκλητοι», περὶ ὧν ὁ λόγος ἀνωτέρω. Οὗτοι ἐκολλήθησαν ὡς ἀκάρεα ἐπὶ τῆς προσωπικότητος τοῦ ἀνθρώπου καὶ κατατρώγουν τὰς σάρκας αὐτῆς. «᾿Εξέλθωμεν καὶ ἴδωμεν ἐν τοῖς τάφοις, ὅτι γυμνὰ ὀστέα ὁ ἄνθρωπος, σκωλήκων δρῶμα καὶ δυσωδία καὶ γνῶμεν τίς ὁ πλοῦτος, τὸ κάλλος, ἡ ἰσχὺς καὶ ἡ εὐπρέπεια» (Ν.Α. 30). Ὃ πλοῦτος, τὸ κάλλος, ἡ ἰσχύς, ἡ εὐπρέπεια, πᾶσαι αἱ λέξεις αὗται περιέχουν ἐννοίας, δι’ ὧν ἐγαλουχεῖτο καὶ ἀνεπτύσσετο ἡ προ- σωπικότης τοῦ ἀνθρώπου εἰς τὴν ἀρχαίαν Ἑλλάδα. Αἱ ἔννοιαι αὗται λοιδοροῦνται ἐνταῦθα. Ἰδοὺ ὅμως καὶ ἕν εἰσέτι ἰδιόμελον (Ν.Α., 26): «Πάντα ματαιότης τὰ ἀνθρώπινα, ὅσα οὐχ ὑπάρ- χει μετὰ θάνατον! οὐ παραμένει ὁ πλοῦτος, οὐ συνοδεύει ἡ δόξα’ ἐπελθὼν γὰρ ὁ θάνατος ταῦτα