ΟΙ ΓΕΝΝΗΤΟΡΕΣ ΤΟΥ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ὃ. Ξενοφάνης (575 - 480 π.Χ.) Ὃ Κολοφώνιος Ξενοφάνης ἀποτελεῖ μιὰν ἐξαιρετικῆς σπουδαιότητος παρουσία στὴν ἱστορία τοῦ πνεύματος καὶ τοῦ πολιτισμοῦ. ᾿Ελεύθερη φύσι, ἐγκαταλείπει τὴν πατρίδα του, ποὺ δουλώθηκε στοὺς Μήδους καὶ περιέρχεται τὴν ᾿ Ελλάδα διδάσκο- ντας ἔμμετρα τὴν ἰωνικὴ φιλοσοφία. Ενενηκοντούτης ὀρίσκεται στὴν Μεγάλη ᾿Ελλά- δα, στὴν σχολὴ τῆς ᾿Ελέας. Τολμηρὸς καὶ νεωτεριστής, γκρεμίζει τὶς παραδοσιακὲς ἀντιλήψεις περὶ θεῶν καὶ «διακηρύττει τὸν μοναδικὸ πραγματικὸ μονοθεϊσμό, ποὺ γνώρισε ποτὲ ἡ ἀνθρωπότης» (γνΠαπιοννὶ!2). «Εἷς θεός, ἔν τε θεοῖσι καὶ ἀνθρώποισι μέγιστος, οὔτι δέμας θνητοῖσι ὁμοίιος οὐδὲ νόημα» (Β 23). Ὃ θεὸς τοῦ Ξ. δὲν ἐξυπηρετεῖ κανέναν ἀπολύτως σκοπό: ἀποτελεῖ αὐτοσκοπὸν καὶ ταυτίζεται μὲ αὐτὸ τοῦτο τὸ εἶναι τῶν φιλοσόφων. Εἶναι ἕνας καὶ μοναδικός, ἀγέν- νήτος καὶ ἀνώλεθρος, ὅπως ἀκριδῶς καὶ τὸ θεῖον ἄπειρον τῆς Μιλήτου. Εἶναι ὅμως καὶ ἀκίνητος, ὅπως ἡ «εὔκυκλος σφαῖρα» τοῦ Παρμενίδου, τὴν ὁποίαν «κρατερὴ ᾿Ανάγκη πείρατος ἐν δεσμοῖσιν ἔχει». "Όντας ἡ ψυχὴ τοῦ σφαιρικοῦ σύμπαντος, ἐξα- κτινίζεται πρὸς ὅλες τὶς κατευθύνσεις πληρώνοντας, ἑνοποιῶντας καὶ ζωοποιῶντας τὰ πάντα. Παρὰ τὸ ὅτι «μίμνει, κινούμενος οὐδὲν», ἐν τούτοις κινεῖ καὶ κραδαίνει τὰ πάντα. Εἶναι, θὰ λέγαμε, τὸ ἀρχέτυπο τοῦ ἀριστοτελικοῦ «ἀκινήτου κινοῦντος» καὶ κάτι περισσότερο, ἀφοῦ ἔχει αἰσθαντικότητα καὶ νοῦ ἢ μᾶλλον εἶναι ὅλος νοῦς καὶ αἰσθήσεις: «Οὖλος ὁρᾷ, οὖλος δὲ νοεῖ, οὖλος δὲ τ᾽ ἀκούει», μᾶς πληροφορεῖ στὸ Β. 24 ἀπόσπασμάτου. “Ὅπως ὁ Ηράκλειτος καὶ ὁ Πλάτων, ἔτσι κι ὁ Ξ. ἐλέγχει αὐστηρὰ τὸν “Ὅμηρο καὶ τὸν ᾿Ησίοδο, οἱ ὁποῖοι «πάντα θεοῖσ᾽ ἀνέθηκαν, ὅσσα παρ’ ἀνθρώποισιν ὀνείδεα καὶ ψόγος ἐστίν...» (Β.11). Οἱ ἀνθρωπόμορφοι θεοί, ποὺ ἐξαπολύουν κεραυ- νοὺς κατὰ τὸ δοκοῦν ἢ ἐκτονώνονται στέλνοντας ἐπιδημίες, ἐκθρονίζονται ὡς ἀπο- κυήματα τῆς φαντασίας τῶν ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι ἀρέσκονται νὰ παριστάνουν τοὺς θεοὺς μὲ τὴν δική τους μορφή: «Ὅμως, ἂν εἴχανε τὰ δόδια, τὰ ἄλογα καὶ τὰ λιοντά- ορια χέρια, γιὰ νὰ μποροῦν σὰν τοὺς θνητοὺς νὰ ζωγραφίζουν ἔργα, τὰ ἄλογα ὅμοια μὲ ἄλογα, τὰ ὄόσδια ὅμοια μὲ δόδια θὰ ζωγραφίζαν τοὺς θεοὺς καὶ σώματα θὰ τοὺς φτιάχναν σὰν τὴν δική τους τὴν θωριά» (Β 15). Ὃ Ξ. στερεῖ ἀπὸ τοὺς θεοὺς κάθε δυνατότητα ἐπεμδάσεώς τους στὰ ἀνθρώπινα πράγματα, εὐεργετικὰ ἢ θλαπτικὰ ἀδιάφορο. Οἱ ἄνθρωποι ὀφείλουν νὰ κατανοή- σουν αὐτὴ τὴν ἀλήθεια καὶ ν᾿ ἀναλάδουν τὴν εὐθύνη τοῦ εἶναι τους. Οἱ κεκτημένες γνώσεις, οἱ ἐπιστῆμες, οἱ τέχνες καὶ ὁ πολιτισμὸς ἐν γένει ἀποτελοῦν ἀνθρώπινα ἀθλή- ματα κι ὄχι δωρήματα τῶν θεῶν καὶ θέσφατα. Οἱ γνώσεις καὶ οἱ δεξιότητές μας δὲν ὑπῆρχαν ἐξ ὑπαρχῆς, ἀλλ᾽ ἀποκτήθηκαν μὲ κόπους καὶ ἱδρῶτα καὶ μάλιστα σιγὰ - σι- γά. Οἱ ἄνθρωποι προχωροῦν δημιουργικὰ προσθέτοντας διαρκῶς νέες γνώσεις στὸν πολιτιστικὸ κορμό. "Ετσι ὁ Κολοφώνιος γίνεται ὁ πρῶτος εἰσηγητὴς τῆς προόδου, μιᾶς ἔννοιας ποὺ ὀφείλεται σ᾽ αὐτόν: «Οὔτοι ἀπαρχῆς πάντα θεοὶ θνητοῖσ᾽ ὑπέδειξαν, ἀλλὰ χρόνῳ ζητοῦντες ἐφευρίσκουσιν ἄμεινον», μᾶς πληροφορεῖ στὸ Β 18. Μπορεῖ ὁ ἄνθρωπος νὰ ἀποκτήσῃ μιὰ καθολικὴ καὶ ὁλοκληρωμένη γνῶσι γιὰ τὸν κόσμο; Ὃ Ξ. ἀπαντᾷ ἀρνητικά: Δὲν ἔχει τέτοια δυνατότητα, μπορεῖ ὅμως ν᾿ αὐξάνῃ διαρκῶς τὸ ταμεῖο τῶν γνώσεων κάνοντας χρῆσι τῆς ἐπαγωγικῆς μεθόδου. Μπορεῖ νὰ κάνῃ εἰκασίες καὶ ὑποθέσεις καὶ νὰ τὶς ἐπαληθεύῃ ἢ νὰ τὶς διαψεύδῃ: μπορεῖ ἐπί-