ΑΝΤΩΝΗΣ Γ. ΠΕΤΡΟΥΖΑΚΟΣ Ὃ Πλήθων ὡς πρόδρομος τῆς ἀναστάσεως τῆς ἑλληνικότητας καὶ τοῦ Ἑλληνισμοῦ Γιὰ τὸν Γεώργιο Γεμιστὸ ἢ Πλήθωνα, ὅπως αὐτοαπεκαλεῖτο, πολλοὶ πολλὰ καὶ ἀξια ἔχουν γρά- ψει. Ὅμως, ὅσο καὶ νὰ ἀσχοληθῇς μαζὶ του, πρόκειται γιὰ προσωπικότητα τέτοιας ἐμθελείας, ποὺ πάντα κάτι νέο θὰ θρῇς νὰ γράψῃς. Προσωπικὰ μόνο μερικὰ σχόλια καὶ ἀποσπάσματα ἀπὸ τὸ τεράστιο ἔργο του θὰ ἐκθέσω, φωτίζοντας (ἐλπίζω) λίγες ἄγνωστες πτυχὲς τῆς ζωῆς ἑνὸς ἀνθρώ- που, τοῦ ὁποίου οἱ ἰδέες, ἂν ἔδρισκαν ἀπήχηση στὸ Βυζαντινὸ κατεστημένο, ἡ μοῖρα τοῦ Βυζα- ντίου ἀλλὰ καὶ τοῦ κόσμου ὁλόκληρου θὰ ήτο τελείως διαφορετική. Γεννήθηκε κάπου μεταξὺ τῶν ἐτῶν 1355-1360 στὴν Κωνσταντινούπολη, ἀπὸ γονεῖς ποὺ ἀνῆκαν στὴν μεσοαστικὴ τάξη (στὴν Πόλη ὑπῆρχε καὶ τέτοια τάξη, στὴν ὑπόλοιπη ἐπικράτεια. ὄχι) καὶ πέθανε τὸ 1452, ἕνα χρόνο πρὶν τὴν “Αλωση, σὲ ἡλικία ἑκατὸ περίπου ἐτῶν. ᾽Ανῆχε στὴν κατη- γορία τῶν ἀνθρώπων ἐκείνων, ποὺ ἐπιδάλλονται λόγῳ τῆς πολυμάθειάς τους. "ΗἨτο φανατικὸς ὑπο- στη ριχτῆς τῶν Νεοπλατωνικῶν καὶ ἀντίπαλος τοῦ ᾿Αριστοτέληί ὄχι γιὰ κανένα ἄλλο λόγο, ἀλλὰ γιατὶ ἡ Φιλοσοφία τοῦ Πλάτωνος εἶχε παραμορφωθῆ ἀπὸ τοὺς θεολόγους σύμφωνα μὲ τὰ συμ- φέροντα τῆς Ἐκκλησίας. ᾽Ανῆχε στοὺς λεγόμενους «ἀνθενωτικούς», σ᾽ αὐτοὺς δηλαδὴ ποὺ δὲν ἤθελαν τὴν ἕνωση τῶν ἔκχλη σιῶν. Ἢ στάσις του αὐτὴ ὠφείλετο σὲ δύο λόγους. Ὁ ἕνας ἦτο, ὅτι θεωροῦσε τοὺς Φράγκους σὰν τοὺς κυρίους ὑπευθύνους γιὰ τὴν συρρίκνωση τῆς αὐτοκρατορίας' καὶ ὁ ἄλλος ἦτο, ὅτι πίστευε, πὼς ὁ Παπισμὸς θὰ δη μιουργοῦσε προόλήματα στὴν θρησκευτικὴ ἠρεμία, ποὺ χρειαζόταν ὁ τόπος, γιὰ νὰ πάῃ μπροστά, Πολυμαθέστατος καθὼς ἦταν, διέφερε ὁ ἀπὸ τοὺς ἄλλους λόγιους τῆς ἐποχῆς του στὸ ὅτι ἦτο ὁ μόνος ἴσως, ποὺ προσέφερε λύσεις γιὰ τὸ τελματωμένο οἰκονομικὸ-κοινωνικὸ Βυζαντινὸ σύστη- μα. Ἡ εὐκαιρία νὰ προωθήσῃ τὶς ἰδέες του τοῦ δόθηκε τὸ ἔτος 1407, ὅταν ὁ αὐτοκράτωρ Μα- νουὴλ ὁ Β΄ Παλαιολόγος τὸν διώρισε πολιτικὸ σύμθουλο καὶ «Φύλακα τῶν Νόμων» στὸ πλευρὸ τοῦ ἀνήλικου γιοῦ του, ὁ ὁποῖος ἀνέλαδε τὴν Δεσποτεία τοῦ Μυστρᾶ (τοῦ ἀργότερα τελευταίου αὐτοχράτορα Κωνσταντίνου Παλαιολόγου). Θὰ προτείνῃ λοιπὸν ὁ Πλήθων ἕνα σχέδιο γιὰ μιὰ νέα -προσέξτε-- Ἑλλάδα (ὄχι Βυζάντιο). Προέόδλεπε λοιπὸν αὐτὸ τὸ σχέδιο τὴν ἀπαλλαγὴ ἀπὸ τὰ δεσμὰ τῆς δουλοπαροικίας ὅλων τῶν φτωχῶν ἀκτημόνων καὶ μετὰ ἀπὸ ἀναδιανομὴ τῶν γαιῶν τὴν ἐξέλιξή τους σὲ ἐλεύθερους ἀγρότες. [Τὸ σχέδιο αὐτό, ἀφοῦ τὸ τροποποίησαν στὰ μέτρα τους, τὸ ἐφήρμοσαν ἀργότερα οἱ Τοῦρκοι σὲ ὅσους χριστιανοὺς ἐκμουσουλμανιζόντουσαν, μὲ ἀποτέ- λεσμα μιὰ ἄνευ προηγουμένου αἱμορραγία γιὰ τὸ ἔθνος μας]. Προχωράει ὅμως ὁ Πλήθων πολὺ πιὸ πέρα, ὅταν λέγῃ: «Τὴν γῆν ἅπασαν ὥσπερ ἔχει κατὰ φύ- σιν κοινὴν ἅπασι τοῖς ἐνοικοῦσιν εἶναι...». Γιὰ τὴν φράση του αὐτὴ πολλοὶ τὸν εἶπαν «πρόδρομο τοῦ Μάρξ», «πρῶτο σοσιαλιστὴ » χ.λπ. ᾿Αποφή µου εἶναι, ὅτι ὁ Πλήθων πίστευε, πὼς οἱ ἐξα- θλιωμένοι καὶ ἀδιάφοροι στὶς ἀλλαγὲς ἀφεντικῶν κολλῆγοι θὰ ἀποκτοῦσαν ἕνα ἔρεισμα, γιὰ τὸ ὁποῖο θὰ μποροῦσαν νὰ ἀγωνισθοῦν, ἀλλὰ καὶ νὰ πεθάνουν ἀκόμα, ἂν χρειαζόταν. Στὴν κοινωνικὴ διάρθρωση τῆς πολιτείας προθλέπει τρεῖς τάξεις: α) Τοὺς παραγωγοὺς (γεωργοὺς -- κτηνοτρόφους -- χειροτέχνες). 6) Αὐτοὺς ποὺ φροντίζουν γιὰ τὴν καλὴ οἰκονομικὴ κατάσταση τοῦ κράτους (ἐμπόρους -- πραγ- ματευτὲς -- ὀιοτέχνες -- τεχνίτες). γ) Αὐτοὺς ποὺ φροντίζουν γιὰ τὴν ἀσφάλεια τοῦ κράτους (κυθέρνηση -- κρατικοὶ ὑπάλληλοι - στρατὸς μὲ ἐπικεφαλῆς τὸν θασιλιᾶ -- αὐτοκράτορα). Στὸ θέμα τοῦ στρατοῦ εἰναι ριζοσπαστι- κός, ἀφοῦ εἰσάγει τὸν ὅρο «᾿Εθνικὸς Στρατὸς» καὶ θέλει ὑποχρεωτικὴ θητεία ὅλων τῶν πολιτῶν, ἐκπαιδευομένων στὴν τέχνη τοῦ πολέμου ἀπὸ σῶμα μονίμων ἀξιωματικῶν. Τρέφει ἀπέχθεια γιὰ τὸν μισθοφορικὸ στρατό, ποὺ τὸν θεωρεῖ πολυδάπανο καὶ ἀναξιόπιστο. Γνήσιος Ἕλληνας ὁ Πλήθων ἀποθλέπει στὴν δημιουργία ἑνὸς ἔθνους πολιτῶν καὶ ὄχι ὑπηκό- ων: «Εσμὲν γὰρ οὖν ὧν ἡγεϊσθέτε καὶ δασιλεύετε” Ελληνες τὸ γένος, ὡς ἥ τε φωνὴ καὶ ἡ πάτριος παιδεία μαρτυρεῖ». Σὰν μέσο ἐπιδολῆς τῶν στόχων του προτείνει ἐκλογὴ ἀρχόντων ἀπὸ τὴν με- σαία τάξη, γιατί; «οὔθ᾽ οἱ πάμπλουτοι οὔθ᾽ οἱ ἀπορώτατοι. (ἔχουν τὸ ἠθικὸ σθένος). Προφανῶς εἶχε ὑπ᾽ ὄψιν του τὸν Λυκοῦργο. "Αλλωστε στὰ χρόνια του ἡ κατάπτωση τῶν ἄχρων τῆς Βυζα- ντινῆς κοινωνικῆς δομῆς εἶχε φτάσει σὲ «γκροτέσκα» ἐπίπεδα. Ἡ θέση τῶν φτωχῶν ἡ ήταν σὲ πολὺ χειρότερο ἐπίπεδο ἀπὸ ἐκεῖνο τῶν δούλων τῆς προχριστιανικῆς ἐποχῆς. ᾽Απὸ τὴν ἄλλη πλευρὰ