ΦΟΙΒΟΣ ΔΕΛΦΗΣ Ὃ Νεοανθρωπισμός Μιλήσαμε κάποτεί(Ὀγιὰ τὸν ἀρχαῖο ἑλληνικὸ ἀνθρωπισμό, ποὺ εἶναι ὁ πιὸ πρόσφο- ρος καὶ ὁ πιὸ πρωτότυπος, πρότυπο γιὰ ὅλους τοὺς ἀνθρωπισμούς. ᾽Αλλὰ τί σηµαίνει ἀνθρωπισμός; Πρῶτα: τὴν ἀνθρώπινη μόρφωση, τὴν ἀνθρωπιά. Δεύτερο: εἶναι ἡ θεῶ- ρία πὼς μὲ τὶς κλασσικὲς σπουδὲς θὰ μορφωθεῖ ὁ ἄνθρωπος. Κι ἀνθρωπιστῆς εἶναι αὖὐ- τὸς ποὺ χρησιμοποιεῖ τὴν κλασσικὴ φιλολογία ὡς μέσον ἀνθρωπισμοῦ. Κάθε τι τὸ ἀν- θρώπινο μπορεῖ νὰ σηµαίνει καί, τέλος, τὴν καλοκαγαθία, δηλαδῆ τὴν ἀγαθότητα, τὴν χρηστότητα καὶ τὴν καλοσύνη. Ὁ ἑλληνικὸς ἀνθρωπισμός ἦταν γέννημα τῆς παιδείας καὶ τῆς σκέψης, ποὺ εἶχε ἄριστα ἀποτελέσματα. Γι’ αὐτὸ ὁ Ἰσοκράτης ἔδωσε ἕνα εὖὑ- ρύτερο, πανανθρώπινο ὁρισμό: Ἕλληνες εἶναι ὅλοι ἐκεῖνοι ποὺ ἐκπαιδεύτηκαν στὴν ἑλληνικὴ παιδεία κι ὄχι ἐκεῖνοι τῆς φυλῆς. Συμπέρασμα: μὲ τὴν ἑλληνικὴ παιδεία γί- νονται οἱ ἄνθρωποι χρηστοί, καλοὶ γιὰ τὸν ἑαυτό τους καὶ γιὰ τοὺς ἄλλους. Καὶ ἡ προοδευτικἠ σκέψη τῶν ἀρχαίων ἔφθασε ὡς τὶς ἀμφικτιονίες, µεγάλο βῆμα γιὰ ἐκείνην τὴν ἐποχή. Κι’ ἔφτασαν ὡς τὸ ἰδεῶδες τῆς πόλης, ποὺ θάναι τὸ αἰώνιο πρό- τυπο. ᾿Ανθρωπιστὴς εἶναι ἀκόμα ὁ ἄνθρωπος ποὺ δὲν ἀδικεῖ, κι’ ἄς ἀδικεῖται, ποὺ ἐρ- γάζεται γιὰ τὸ σύνολο κι ὄχι µόνο γιὰ τὸν ἑαυτό του, καὶ φυσικά συμβιώνει καὶ συνερ- γάζεται γιὰ τὸ καλὸ τῆς κοινότητας. ᾿Ανθρωπιστὴς εἶναι καὶ ὁ φίλος τῶν ἀνθρώπων. Στὴν διαµόρφωση τοῦ ἑλληνικοῦ χαρακτήρα συνετέλεσε κατὰ κύριον λόγον ἡ ἰωνικὴ σκέψη μὲ τὶς προοδευτικές της ἰδέες. ᾽Απ᾽ τὸν ἑλληνικὸ ἀνθρωπισμὸ γεννήθηκε ὁ λατινικός ἀνθρωπισμός, ποὺ ὕστερα μὲ τὸν Χριστιανισμὸ νοθεύτηκε καὶ ψεύτισε. Ὃ εὐρωπαϊκὸς νεοανθρωπισμὸς ὑπάρχει κατ᾽ ἐπίφασιν (- κατὰ τὸ φαινόμενον). Ὑπάρχει ὡστόσο ἀνθρωπισμὸς σὲ λίγα προικι- σµένα πνεύματα, ποὺ θεωροῦν σὰν βάση τοῦ πολιτισμοῦ τὴν φιλία καὶ τὴν συνεργασία τῶν λαῶν. Αὐτοὶ οἱ σοφοὶ σὰν ὁδηγοὶ ὑπῆρξαν ἀνήμποροι. ταν λίγοι κι’ οἱ λαοί τοὺς βαρήκοοι. Οἱ πολιτικοὶ δὲν στάθηκαν στὸ ὕψος τῶν περιστάσεων, κι ἀποδείχτηκαν καιροσκόποι καὶ δημαγωγοί. ᾿Αλλὰ δὲν ἀρκοῦν λίγοι ἄνθρωποι γιὰ µία ἀνθρωποσωτήρια πολιτεία. Ὁ Δημο- σθένης λέει: «Οὐκ ἔστιν ἕν᾽ ἄνδρα πάντα πράττειν...». Ἐΐμαι ἄνθρωπος τῆς κοινότητας. Πιστεύω, πὼς κάθε σοφία εἶναι μάταιη, χωρὶς νὰ πραγματοποιήσεις ἕνα δεσμὸ μὲ τοὺς ἄλλους. “Ὅλοι θὰ πρέπει νὰ σκεφτόμαστε σὰν τὸν Μοντεσκιέ. Οἱ τίμιες κοινότητες κι᾽ οἱ ἀνόητοι πολιτικοὶ ἡγέτες τῶν λαῶν θὰ πρέπει νὰ ἔχουν πάντα στὸν νοῦ τους τὰ λό- για τοῦ Μοντεσκιέ: «᾿Αν ἤξερα ἕνα χρήσιμο γιὰ τὸ ἔθνος μου πρᾶγμα ποὺ θὰ ἦταν κατα- στρεπτικὸ γιὰ κάποιο ἄλλο, δὲν θὰ τὸ πρότεινα στὸν ἄρχοντά μου, γιατὶ εἶμαι ἄνθρωπος πρὶν ἀπὸ Γάλλος καὶ κατὰ τύχη Γάλλος». Ἔτσι σκέπτονται οἱ ἀληθινοὶ ἀνθρωπιστές. Καὶ χρειάζεται νἄχεις καλὴ ψυχή, καὶ τότε εἶσαι πολίτης τοῦ κόσμου, ὅπως εἶπε ὁ Δημόκριτος. ᾿Ανθρωπισμὸς εἶναι κι᾿ ἡ ἁπλότητα, αὐτὸ τὸ σοφὸ μέτρο. Κι᾿ ἡ ἀγαθοεργία. Τὸ καλὸ ἔργο, ἡ καλὴ πράξη. Ἡ ἀλληλεγγύη κι’ ἡ φιλαλήθεια. Ἢ φιλαλληλία. Καὶ τέλος ἡ δικαιοσύνη. Μὰ ὑπάρχουν φίλαλλοι; “ὑπάρχουν εὐεργέτες; Ποιὰ πλούσια χώρα σκέ- φτεται τὰ παιδιὰ τῆς ᾿Αφρικῆς ποὺ πεθαίνουν ἀπ᾽ τὴν πείνα; Ποιὸς πλούσιος σκέπτε- ται τὸν φτωχό; Καὶ ποιὸς πλούσιος, ἄλλοτε φτωχός, σκέπτεται τοὺς ὁμοίους του; (1) Βλ. Δαυλόν, τεῦχος 13, σελ. 595.