OI ΓΕΝΝΗΤΟΡΕΣ TOY ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ις. Εὐριπίδης Ὁ Εὐριπίδης θεωρεῖται δημιουργὸς τῆς Νέας Τραγῳδίας καὶ «εἰ καὶ τὰ ἄλλα μὴ εὖ οἰκονομεῖ, τραγικώτατός γε τῶν ποιητῶν φαίνεται» (Ἀριστοτέλης). Εἶναι ὁ φιλόσοφος ποιητής, ὁ εὐαίσθητος καλλιτέχνης, ὁ μαχητικὸς πολίτης. Τὸν ἀπασχολοῦν τὰ μεγάλα ἠθικο-πνευματικὰ καὶ κοινωνικο-πολιτικὰ προβλήματα καὶ προπαντὸς ἡ ἀλήθεια, τὴν ὁποία δὲν διστάζει νὰ βροντοφωνάζῃ. Εἰρωνεύεται τὸν ἀνθρωπομορφισμὸ καὶ περι- φρονεῖ τὰ δημώδη δοξάσματα καὶ τὶς δεισιδαιμονίες· ἀποδοκιμάζει τὸν ἐξουσιασμὸ καὶ καταδικάζει τὸν ἡγεμονισμὸ κι ἐπεκτατισμὸ τῶν Ἀθηνῶν, ἀδιαφορώντας γιὰ τὴν δυσαρέσκεια τοῦ θεατρικοῦ του κοινοῦ, μ’ ἀποτέλεσμα νὰ καταστῇ στόχος ποικίλων ἐπι- κρίσεων, ἰδίως τῆς κωμῳδίας, ὅπου τὸν ἐμφανίζουν σκυθρωπό, εὐέξαπτο, ἀκοινώνη- το, μισογύνη ἢ φιλογύνη, ἀνάλογα μὲ τὶς περιστάσεις. Κι ὅμως κατὰ βάθος οἱ Ἀθηναῖοι τὸν λάτρευαν καὶ τὸν ἐκτιμοῦσαν· ἀπόδειξις ἡ στάσις τοῦ ἀντιπάλου του Σοφοκλέους, ὁ ὀποῖος στὸ ἄγγελμα τοῦ θανάτου του ἐνεφάνισε τὸν χορὸν ἀστεφάνωτο εἰς ἔνδειξιν πένθους. Οἱ τραγῳδίες τοῦ Εὐριπίδου εἶναι πολύπλοκες καὶ πολυπρόσωπες, μὲ ἐξαιρετικὴν δρᾶσι. Ὁ πρόλογος – πού, ἀντὶ νὰ τὸν ἀφηγοῦνται, τὸν ἀπαγγέλλουν – , οἱ συχνὲς καὶ τυχαῖες περιπέτειες, ἡ ἀπουσία ἑνότητος (φαινομενικὰ μόνον) καὶ ἡ ἀπὸ μηχανῆς λύ- σις ἀποτελοῦν ἐκεῖνα, ποὺ «μὴ εὖ οἰκονομεῖ» σύμφωνα μὲ τὸν Ἀριστοτέλη. Γνωρίζει ὡστόσο νὰ διαβαθμίζῃ τὶς ἐντυπώσεις καὶ νὰ χειρίζεται μὲ ἄνεσι τὶς παθητικὲς κατα- στάσεις, ὅπως γνωρίζει ἄριστα τὴν ψυχολογία τοῦ θεατρικοῦ κοινοῦ, τὸ ὁποῖο παρὰ τὶς προκαταλήψεις του κρατεῖ καθηλωμένο καὶ τὸ ὁδηγεῖ τεχνηέντως εἰς «τὴν τῶν τοιού- των παθημάτων κάθαρσιν». Στὴν τυπικὴ τραγῳδία, ὡς γνωστόν, τὸ σύμπαν εἶναι ἐν τάξει, ἡ Δίκη ἐν ἀπολύτῳ ἰσχύι καὶ οἱ ἀρετὲς αὐθύπαρκτες καὶ αὐτονόητες. Οἱ τραγικοὶ ἥρωες «ὕβρει κινούμενοι» τεί- νουν νὰ διασαλεύσουν τὴν ἠθικὴν τάξι, ἡ ὁποία ἀποκαθίσταται αὐτοδυνάμως μὲ τὴν συντριβὴ τῶν ὑβριστῶν. Ὁ Εὐριπίδης ἀναπαριστάνει τὸν κόσμον «οἷός ἐστι». Τὸ σύ- μπαν του κάθε ἄλλο παρὰ κόσμημα εἶναι, ἀφοῦ κυριαρχεῖται ἀπὸ σκοτεινὲς δυνάμεις καὶ ἀνεξέλεγκτα πάθη. Οἱ ἄνθρωποι εἶναι κακοδαίμονες, ἀφοῦ ταλανίζονται μεταξὺ ἐλευθερίας καὶ ἀνάγκης, λόγου καὶ ὕλης,ψυχῆς καὶ σώματος. Δὲν χωρεῖ ἀμφιβολία, ὅτι ὁ ποιητὴς τάσσεται ὑπὲρ τοῦ ὀρθοῦ λόγου· βλέπει ὅμως, ὅτι πέραν αὐτοῦ εἶναι καὶ οἱ ἀνέλεγκτες ψυχικὲς δυνάμεις, τὰ πάθη, οἱ παρορμήσεις, τὰ ἔνστικτα, οἱ πρωτόγονες θεότητες, ὅπως τὶς ἀποκαλεῖ:Ἡ Ἀφροδίτη (ἔρως) καὶ ἡ Ἄρτεμις (παρθενία), ὁ Ἀπόλ- λων (φρόνησις) καὶ ὁ Διόνυσος (μέθη), ὁ Ζεὺς (νοῦς) καὶ ὁ Ποσειδῶν (ψυχή)... Ὅλοι αὐτοὶ εἶναι μέσα μας κατὰ ἕνα ὡρισμένο μέτρο, καθορίζοντας τὸ ἦθος τοῦ καθενός, καὶ τὸ κυριώτερο ἀπαιτοῦν τὴν ἀναγνώρισίν τους καὶ τὴν ἐξωτερίκευσιν. Οἱ ἥρωες τοῦ Εὐριπίδου εἶναι «ἐκ τοῦ κόσμου τούτου», δηλαδὴ κοινοὶ θνητοί· ἔχουν ὅμως ἰσχυρὰ πάθη, τυφλὰ ἔνστικτα καὶ ἀνεξέλεγκτες θελήσεις. ἩΜήδεια, τυφλὴ ἀπό ἔρωτα καὶ ζήλεια, σκοτώνει τὸν ἀδελφὸ καὶ τὰ τέκνα της· ὁ Ἱππόλυτος αὐτοκτονεῖ, προσβάλλοντας τὴν Ἀφροδίτη, ἡ ὁποία ἐνέβαλε ἀνίκητον ἔρωτα γι’ αὐτὸν στὰ στήθη τῆς μητρυιᾶς του Φαίδρας· ὁ Αἴας, ἐνσαρκωτὴς τῆς φυσικῆς δυνάμεως, ἐπαίρεται καὶ παραφρονεῖ, νικημένος ἀπ’ τὶς ἀδυναμίες του· ὁ Πενθεὺς τέλος καταστρέφεται ἐξαι- τίας τοῦ φανατισμοῦ καὶ τῆς μονολιθικότητάς του. Ὅλοι τους εἶναι σκληροὶ καὶ ἀλύ-