ΜΑΡΙΟΣ ΜΑΜΑΝΕΑΣ Διονυσιακὸ καὶ Ἀπολλώνειο Πνεῦμα ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ Ἡ Ἑλληνικὴ Μυθολογία ὀφείλει τὸν πλοῦτο καὶ τὴν πολλαπλότητα τῶν διηγήσεών της στὸ γεγονός, ὅτι ὁ μύθος ὑπῆρξε πάντοτε γιὰ τοὺς προγόνους μας ἕνας κώδικας ἱστορικῆς ἀναφορᾶς, ποὺ παρουσίαζε τόσο κοσμολογικὰ καὶ φυσικὰ γεγονότα ὅσο καὶ ἀνθρώπινες πράξεις. Ἡ διαπίστωση δὲ ὅτι οἱ ἀρχαῖοι Ἕλληνες οὐδέποτε ἔγραψαν ἢ ἐδίδαξαν «ἐπίσημη» ἢ «κατεστημένη» ἱστορία ἐνισχύει τὴν ὑψηλὴ σημασία τοῦ μύθου, ποὺ διακρατήθηκε σταθερὴ μέσα ἀπὸ τὸ πέρασμα τοῦ χρόνου, καθὼς ὑπῆρχε γιὰ νὰ ἐξυπηρετῇ πληρο- φοριακοὺς καὶ διδακτικοὺς σκοπούς. Ὁ μύθος ὅμως ἔχει καὶ μία ἄλλη διάσταση. Εἶναι ἄρρηκτα συνδεδεμένος μὲ τὴ φύση καὶ τὸν ψυχισμὸ τοῦ φυσιολογικοῦ ἀνθρώπου, στὸν ὁποῖο καὶ ἀπευθύνεται. Μὲ αὐτὸν τὸν τρόπο αἰτιολογεῖται ἡ παροχὴ ὑψίστης τιμῆς ἀπὸ τοὺς προγόνους μας σὲ πρόσωπα ποὺ ἐνεσάρκωναν τὶς ὑψηλότερες ἀξίες, καὶ ἡ λατρεία τῶν ἀξιῶν αὐτῶν δίκην θεῶν. Οἱ «θεοὶ» – στὸ βαθμὸ ποὺ δυνάμε- θα νὰ γνωρίζωμε γι’ αὐτοὺς ἀπὸ τὶς παραδόσεις καὶ τὶς ὅποιες ἄλλες πηγές – ἔχουν διττὴ φύση. Εἶναι μὲν ὁ καθένας τους ἕνα μέγεθος, ποὺ ἀφορᾷ στὸν κόσμο τῶν ἰδεῶν, εἶναι ὅμως καὶ ἱστορικοὶ ἄνθρωποι. Ὁ Διόδωρος ὁ Σικε- λιώτης τοὺς θεωρεῖ: «ὑπάρξαντας θνητούς» καὶ ὅτι «διὰ τὴν σύνεσιν καὶ εὐερ- γεσίαν ἔτυχον ἀθανάτου μνήμης». Οἱ ἀναφορὲς στὴ «σύνεσιν» καὶ τὴν «εὐερ- γεσίαν» τῶν «θεῶν» προδίδουν ὅτι οἱ τελευταῖοι ὑπῆρξαν γεννήτορες πολι- τιστικῶν ἀγαθῶν καὶ χαρακτηρίζονται ἀπὸ κάποιες ἰδιότητες, ἀπὸ τὶς ὁποῖες ἔγιναν ὀνομαστοί. ΑΠΟΛΛΩΝ KAI ΔΙΟΝΥΣΟΣ Χωρὶς κανένα ἀπὸ τὰ μέλη τοῦ ἀρχαιοελληνικοῦ πανθέου νὰ ὑπολείπεται σὲ ἀξία ἀπὸ τὸ ἄλλο, ὑπάρχουν ἐν τούτοις δύο πρόσωπα τὰ ὁποῖα σχετίζο- νται ἄμεσα μὲ τήν, ὡς σύνολο θεωρούμενη, πνευματοψυχοσωματικὴ ὀντότη- τα τοῦ ἀνθρώπου: ὁ Ἀπόλλων καὶ ὁ Διόνυσος. Ὁ πρῶτος ἀντιπροσωπεύει τὸν λόγο, τὴ γνώση, τὴν ἁρμονία, τὴν τέχνη, τὴν ἐπιστήμη, τὸν πολιτισμό. Στοὺς ἀντίποδές του ὁ Διόνυσος εἶναι ὁ θεὸς τῆς ὑποκειμενικῆς ἀναγεννή- σεως, τῶν συναισθημάτων, τῶν ἐπιθυμιῶν καὶ τοῦ ἐνθουσιασμοῦ. Οἱ παρα- δόσεις περὶ τῆς ζωῆς καὶ τῆς δράσεως ἀμφοτέρων εἶναι σχετικὰ γνωστές. Καὶ οἱ δύο ἔχουν τὶς ἀκολουθίες τους. Ὁ μὲν Ἀπόλλων ὡς «Μουσαγέτης» ἡγεῖται τῶν Μουσῶν, ἡ κάθε μία ἀπὸ τὶς ὁποῖες εἶναι προστάτιδα μιᾶς ξεχωριστῆς τέχνης ἢ ἐπιστήμης, ὁ δὲ Διόνυσος ἀκολουθεῖται ἀπὸ τὸ θίασό του, τὶς Βάκ- χες, τοὺς Σειληνοὺς, τοὺς Σατύρους καὶ τὶς Μαινάδες, πρόσωπα τὰ ὁποῖα ἐνσαρκώνουν τὴν ὑποκειμενικότητα, τὶς φυσικὲς ὁρμές, τὶς ἐπιθυμίες καὶ τὰ συναισθήματα. Ὅλα αὐτὰ ἔχουν κεφαλαιώδη σημασία, καθὼς ὁ Ζεὺς ὡς κοινὸς πατὴρ τοῦ Ἀπόλλωνος καὶ τοῦ Διονύσου στὴ γλῶσσα τῆς ἀπομυ-