ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΚΟΥΚΟΒΙΣΤΑΣ Λῃστεία καὶ πολιτικὴ στὴ Νέα Ἑλλάδα H «ΣΦΑΓΗ TOY ΔΗΛΕΣΙ» KAI TO «ΑΝΑΤΟΛΙΚΟ ZHTHMA» ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Τὸ ζεστὸ πρωινὸ τῆς 8ης Ἰουνίου 1870 πλῆθος κόσμου εἶχε συρρεύσει στὸ Πεδίον τοῦ Ἄρεως στὴν Ἀθήνα, γιὰ νὰ παρακολουθήσῃ τὴν δημόσια ἐκτέλεσιν στὴν λαιμητόμο τῶν λῃστῶν K. Μοναχοῦ, Ἀλέξη Χορμοβίτη, Νάσιου Κατσώνη, ἀδελφῶν Καλομοίρη καὶ Φώτιου Οἰκονόμου. Ὅλοι τους ἦταν μέλη τῆς περιβόητης συμμορίας τῶν ἀδελφῶν Χρήστου καὶ Τάκου Ἀρβανιτάκη. Εἶχαν δὲ καταδικασθῆ σὲ θάνατο γιὰ τὴν λεγόμενη «σφαγὴ τῶν λόρδων» στὸ γνωστὸ χωριὸ τῆς Ἀττικῆς Δήλε- σι. Θύματά τους ἦταν ὁ Ἄγγλος εὐγενὴς Φρ. Βάινερ, ὁ γ´ γραμματεὺς τῆς ἀγγλικῆς πρε- σβείας Ἐντ. Χέρμπερτ, ὁ Ἄγγλος δικηγόρος Λόυντ, ποὺ ἔζη στὴν Ἀθήνα, καὶ ὁ γραμ- ματεὺς τῆς ἰταλικῆς πρεσβείας κόμης ντὲ Μπόυλ. Ἡ ἀγριότητα τοῦ ἐγκλήματος καὶ οἱ ἰδιότητες τῶν θυμάτων ἦταν αἰτία νὰ ἐγερθῇ διεθνὴς σάλος καὶ νὰ ληφθοῦν μέτρα γιὰ τὴν καταστολὴ τῆς λῃστείας. Χωρὶς ἔκτοτε νὰ ἐξαλειφθῇ ἐντελῶς, τὸ ἐπεισόδιο «τῆς σφαγῆς τῶν λόρδων» ἦταν τὸ κύκνειο ᾆσμα τῆς λῃστείας. Γιὰ τὴν Ἑλλάδα ἡ λῃστεία ἦταν ἕνα φαινόμενο, ποὺ εἶχε κληρονομήσει ἀπὸ τὴν τουρκικὴ κατοχή· ἂν καὶ ἤνθει σὲ ὅλη τὴν Εὐρώπη. Ἡ καθυστέρησις τῆς ἐξαλείψεώς της, σὲ σχέσιν μὲ τὴν Εὐρώπη, στὴν Ὀθωμανικὴ Αὐτοκρατορία καὶ τὴν Ἑλλάδα ἔχει αἰτία μᾶλλον τὶς ἀργὲς ἀλλαγὲς στὶς κοινωνικὲς δομές. Βεβαίως ἡ λῃστεία, ὅπως καὶ τὸ ἔγκλημα γενικώτερα, εἶναι ἐνδη- μικὸ φαινόμενο ἀκόμα καὶ σήμερα. Φυσικὰ ἔχει ἀλλάξει μορφή. Καὶ ἐὰν θελήσουμε νὰ ἀκριβολογοῦμε, πρέπει νὰ χαρακτηρίσουμε τὴν «σφαγὴ στὸ Δήλεσι» σὰν τὴν τελευ- ταία μὲ αὐτὴ τὴν παλαιὰ μορφή. Ὁ Γιάννης Βλαχογιάννης γράφει γιὰ τὶς αἰτίες ποὺ ἐγέννησαν τὴν λῃστεία: «Μέσα στὶς χῶρες ἡ φτώχεια γεννοβολάει τὸ ἔγκλημα· στὴν ἐξοχὴ κάνει νὰ φυτρώσῃ πρῶτα ἡ ζῳοκλοπή, ὕστερα ἡ φυγοδικία, καὶ τέλος ἡ λῃστεία νὰ θεριέψῃ. Ὁ κλέφτης πρῶτα καὶ κύρια ἤτανε λῃστής, κι ἡ λῃστεία τὸ ἐπάγγελμά του· ἂν τώρα ὀμορφαίνουμε τὶς πράξεις του, εἶναι γιατὶ ἡ δημόσια ἀρχὴ ποὺ τὸν κατέτρεχε ἦταν ξενικὴ κι ἀλλόπιστη». («Ἅπαντα τῶν νεοελλήνων κλασσικῶν», τόμος Δ´, σελ. 139). Εἶναι ἀλήθεια ὅτι ὁ Βλα- χογιάννης βλέπει τὰ πράγματα σύμφωνα μὲ τὴν ρωμαντικὴ ἀντίληψιν τῆς ἐποχῆς του. Στὸ πρόσωπο τοῦ κάθε κλέφτη βλέπει ἕνα Γιάννη Ἀγιάννη τῶν «Ἀθλίων» τοῦ Οὑγκώ. Ἡ ἀλήθεια ὅμως εἶναι διαφορετική. Ὁ κλέπτης ἦταν ἐπάγγελμα, καὶ δὲν ἐχρειάζετο νὰ παρανομήσῃ κάποιος, γιὰ νὰ «πάρῃ τὰ βουνά». Ἡ μόνη περίπτωσις, ὅπου κάποιος κα- τέφευγε στὰ βουνὰ καὶ ἐγίνετο λῃστὴς ὄχι ἐξ ἐπιλογῆς του, ἦταν ἡ προσβολὴ τῆς τιμῆς του. Ἀλλὰ δὲν ἦταν ὁ ξένος καὶ ἀλλόπιστος δυνάστης, ποὺ τὸν κατέτρεχε. Ὅπως ἔχου- με δεῖ («Δαυλός», τ. 196, Μάρτιος 1998), δὲν ἦταν μόνον οἱ Τοῦρκοι, ποὺ ἐπεζήτουν τὴν καταστροφὴ τῶν κλεπτῶν. Καὶ οἱ Ἕλληνες ἄρχοντες διεμαρτύροντο στὸν σουλ- τᾶνο γιὰ τὴν δρᾶσι τῶν κλεπτῶν· ὁ δὲ πατριάρχης τὸ 1805 τοὺς ἀφώρισε. Ἕλληνες ἐξε- θείαζαν μὲ ἐπιστολήν τους στὴν «Ἐφημερίδα» τῶν ἀδελφῶν Πούλιων στὴν Βιέννη τὸν Ἀλῆ πασσᾶ τῶν Ἰωαννίνων γιὰ τὴν καταστολὴ τῆς λῃστείας. Ἐξ ἄλλου ὁ Κολοκο- τρώνης διετέλεσε «κάπος» (ἀρχηγὸς ἔνοπλης ὁμάδος, ποὺ ἐπροστάτευε τὴν περιουσίαν