OI ΓΕΝΝΗΤΟΡΕΣ TOY ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ιθ´. Πρωταγόρας Ὁ Ἀβδηρίτης αὐτὸς δάσκαλος εἶχε ἀποκτήσει μεγάλην φήμη ὡς πολιτικὸς καὶ ἠθικὸς στοχαστής, παρὰ τὸ ὅτι οὐδέποτε ἀνεμείχθη στὴν ἐνεργὸ πολιτικὴν καὶ τὰ κόμ- ματα. Διέθετε ὑψηλὸ κριτήριο ἠθικῶν αἰσθημάτων καί, σύμφωνα μὲ τὸν Πλάτωνα, ὁ ἠθικὸς κώδικάς του δὲν ὑστεροῦσε τοῦ Σωκράτους. Γι’ αὐτὸ καὶ ὁ Περικλῆς τοῦ ἀνέθεσε τὴν σύνταξιν τῶν νόμων γιὰ τὴν ἀποικία τῶν Θουρίων (444 π.X.), παρὰ τὸ ὅτι δὲν ἦταν Ἀθηναῖος πολίτης. Ὄντας ἀδιάφθορος καὶ εὐυπόληπτος, δὲν δίσταζε νὰ διαλαλῇ ὅτι «σοφιστὴς εἶναι», παρὰ τὸ ὅτι ἡ λέξεις εἶχε χάσει τὸ παλιὸ νόημά της (= σοφός) κι ἔφθασε νὰ σημαίνῃ τὸν ἀπατεῶνα (Ἀριστοφάνης, «Νεφέλαι»). Ὁ Πρωταγόρας δὲν δίδασκε ἀφῃρημένες ἔννοιες καὶ φιλοσοφήματα ἀλλὰ τὴν πο- λιτικὴν ἀρετὴ καὶ τὴν εὐβουλίαν, τὴν ἱκανότητα δηλαδὴ νὰ φέρῃ κανεὶς εἰς πέρας τὶς προσωπικὲς καὶ οἰκογενειακὲς ὑποθέσεις του καὶ νὰ κερδίζῃ τοὺς πολιτικοὺς καὶ δικαστικοὺς ἀγῶνες, κάτι ποὺ ἐπετύγχανε μὲ προφορικὲς διδασκαλίες καὶ δημόσιες διαλέξεις, προετοιμασμένες μὲ σχολαστικὴν ἐπιμέλεια. Δίδασκε γραμματικὴ καὶ λο- γική, ἀνάλυσιν καὶ κριτικὴ τῆς ποιήσεως καὶ προπάντων τὴν ῥητορικήν, τὴν τέχνη δηλαδὴ τῆς πειθοῦς, ποὺ τόσο ἐκτιμοῦσαν οἱ πολιτισμένοι Ἕλληνες ἀπ’ τὰ παμπά- λαια ἔτη, ἂν κρίνουμε ἀπ’ τὸν Φοίνικα, ὁ ὁποῖος, ὡς γνωστόν, δίδασκε τὸν Ἀχιλλέα «ῥητῆρα τ’ ἐπέων, πρηκτῆρα τ’ ἔργων ἔμμεναι». Εἶναι διδακτὴ ἡ Ἀρετή;Τὸ σωκρατικὸ ἐτοῦτο ἐρώτημα δὲν ἀπασχολοῦσε τὸν Πρωταγόρα, ὁ ὁποῖος, ὅπως εἴπαμε, δὲν δίδασκε γενικὲς καὶ ἀφῃρημένες ἔννοιες, ἀλλὰ τὶς διάφορες ἐπὶ μέρους μορφές τους, ποὺ ὄντως εἶναι διδακτές. Σύμφωνα μὲ τὸν μύθο τοῦ Πλάτωνος («Πρωταγόρας» 320cκ.ἑ.) ὅλοι οἱ ἄνθρωποι πλὴν ἐνίων ἐξαιρέσεων ἔχουν ἔμφυτα τὰ αἰσθήματα τῆς δικαιοσύνης καὶ τῆς αἰδοῦς (= ἠθικῆς), τὰ ὁποῖα χρήζουν ἀσκήσεως, προκειμένου νὰ καρποφορήσουν. Ὅσον ἀφορᾷ στὶς ἐλάχιστες ἐξαιρέσεις τῶν ἀνεπιδέκτων μαθήσεως, ὑπάρχουν οἱ τιμωρίες, ποὺ κατὰ τὸν δάσκαλο δὲν πρέπει νά ’χουν ἐκδικητικὸν χαρακτῆρα ἀλλὰ σωφρονιστικὸν καὶ προληπτικόν. Γιὰ πρώτη φορὰ ὁ θεσμὸς τῆς τιμωρίας τοποθετεῖται στὴν ὀρθὴ βά- σιν, πρᾶγμα ποὺ μαρτυρεῖ ὅτι ὁ σοφιστὴς εἶχε προχωρημένες ἀντιλήψεις. Ὀ ἴδιος μῦθος, ποὺ ἀντιτίθεται στὸν «Περὶ τῶν γενῶν» καὶ τῆς προϊούσης παρακμῆς μῦθο τοῦ Ἡσιόδου, κομίζει τὸ αἰσιόδοξο μήνυμα τῆς προόδου καὶ τῆς συνεχοῦς βελτιώ- σεως τῶν συνθηκῶν διαβίωσης τῶν ἀνθρώπων. ὉΠρωταγόρας ὑπῆρξε εὐθὺς καὶ εἰλικρινής· δὲν ἀνεγνώριζε καμμίαν ἀντικειμε- νικὴ πραγματικότητα, ἀλλὰ σεβόταν ὅλες τὶς ὑποκειμενικὲς τοιαῦτες, παρὰ τὸ ὅτι ἦταν τέκνο τοῦ ἰωνικοῦ διαφωτισμοῦ. Αὐτὸ ποὺ εἶπε ὁ Παρμενίδης, ὅτι δηλαδὴ «τὸ γὰρ αὐτὸ νοεῖν ἐστίν τε καὶ εἶναι», ὁ σοφιστὴς θὰ τὸ διατυπώσῃ μὲ τὸν καλύτερον δυνατὸν τρόπο ἔτσι, ὥστε νὰ μὴν ἐπιδέχεται παρερμηνεῖες καὶ παρανόησιν:«Πά- ντων χρημάτων μέτρον ἐστὶν [ἕκαστος] ἄνθρωπος· τῶν μὲν ὄντων ὡς ἔστιν, τῶν δὲ οὐκ ὄντων ὡς οὐκ ἔστιν». Ὁ ἀνθρωπισμός, ἡ ἐλευθεριότης καὶ ἡ δημοκρατικότης τοῦ ἀνδρός μαρτυροῦνται ἀπὸ τὸ ἀπόσπασμα αὐτὸ καὶ μόνον. Ἀφοῦ ἡ πραγματικότη- τα, τὸ «Ἐὸν», ταυτίζεται μὲ τὸ «Νοεῖν» κι ἀφοῦ τὸ «νοεῖν» ἑκάστου ἀνθρώπου εἶναι ξεχωριστὸ καὶ ἰδιαίτερο, ἄρα καὶ ἡ πραγματικότης εἶναι τέτοια, ὅπως δηλαδὴ τὴν ἀντιλαμβάνεται ὁ κάθε ἄνθρωπος... Ἀρκεῖ αὐτὴ νὰ μὴν εἶναι δογματική αὐθαίρετη καὶ ἀνέλεγκτη, ἀλλὰ νὰ στηρίζεται σὲ λογικὰ ἐπιχειρήματα καὶ ν’ ἀντέχῃ στὸν ἔλεγ-