OI ΓΕΝΝΗΤΟΡΕΣ TOY ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ κζ. Ἀριστοτέλης Ὁ Ἀριστοτέλης τοῦ Νικομάχου καὶ τῆς Φαίστιδος, ἐκ τῶν Σταγίρων τῆς Χαλ- κιδικῆς, ὑπῆρξεν πολυμερὴς καὶ πολυσχιδὴς διάνοια, συνδυάζουσα τὴν ποιητικὴν πτῆσιν μετὰ τῆς λογικῆς ἀναλύσεως καὶ τὴν πολιτικὴν μετὰ τῶν ἀποδεικτικῶν ἐπι- στημῶν. Μέγας φιλόσοφος, ἐπιστημολόγος, φυσικὸς καὶ βιολόγος, ἀλλὰ καὶ πολι- τειολόγος, ψυχολόγος, λαογράφος καὶ ποιητής, συνέγραψε τετρακόσια ἔργα κατὰ τὸν Ἕρμιππον ἢ σάραντα τέσσερις μυριάδες στίχων, κατὰ τὸν Διογένη Λαέρτιον, ὑπερισχύσας ἔτσι τοῦ Δημοκρίτου, ὥστε ἀντὶ «πένταθλος» ὠνομάσθηκε «Δέκα- θλος». Δάσκαλος καὶ συνοργανωτὴς μετὰ τοῦ Πλάτωνος τῆς ἐπιστημονικῆς ἐρεύνης ἐπὶ εἰκοσαετίαν στὴν Ἀκαδήμεια, πέταξε τὸ δόρυ τῆς γνώσεως πολὺ μακριά, ἀνα- δειχθεὶς ἔτσι ἰσάξιος τοῦ Πλάτωνος καὶ τοῦ Σωκράτους –μία τριὰς ποὺ κατευθύ- νει καὶ θὰ κατευθύνῃ ἐσαεὶ τὴν σκέψιν καὶ τὴν πολιτιστικὴν πορεία τῆς ἀνθρω- πότητος. Τὸ Λύκειον, ποὺ ἵδρυσε μετὰ τὸν θάνατον τοῦ Πλάτωνος στοὺς πρόπο- δες τοῦ Λυκαβηττοῦ δαπάναις τοῦ Ἀλεξάνδρου, κατέστη τὸ ἐργαστήριον τῶν ἐπι- στημῶν καὶ τοῦ ἀνθρωπισμοῦ, μιὰ δεύτερη «Ἀκαδημία». Ὁ Ἀριστοτέλης θεωρεῖται ὡς ἱδρυτὴς τοῦ γνωσιολογικοῦ ἐνεργισμοῦ (ἀκτιβι- σμοῦ). Φρονοῦσε, ὅτι ἡ ἀνθρώπινη γνῶσις μπορεῖ νὰ εἰσχωρήσῃ μέχρι τὴν ἀντί- ληψιν τῶν ὄντων καθαυτῶν, ἀφοῦ αὐτὰ δὲν εἶναι παρὰ συνδυασμὸς μορφῆς καὶ ὕλης, ποὺ ἀποτελοῦν γνωστικὰ ἀντικείμενα. Τὰ ὄντα μπορεῖ νὰ χωρισθοῦν ἀπὸ τὴν οὐσία τους, χωρὶς ὡστόσο νὰ χάσουν τὴν ὑπόστασίν τους. Θεωροῦσε τὴν οὐσίαν ὡς αὐθύπαρκτον ὄν, ποὺ ὑπάρχει ἐν ἑαυτῷ καὶ δὲν ἀποτελεῖ ἰδιότητα ἢ κατηγο- ρούμενο ὅπως ἡ ποσότης, ἡ ποιότης, ἡ θέσις κ.ο.κ. ἀλλὰ τὸ ὑποκείμενο καθαυτό, τὴν ἰδέα ἢ εἶδος, ποὺ ἐνυπάρχει στὰ ὄντα καὶ τὰ κάνει αὐτὸ ποὺ κάθε στιγμὴ εἶναι. Παύουν λοιπὸν οἱ ἰδέες ν’ ἀποτελοῦν ὑπερβατικὲς ὀντότητες ἐν σχέσει πρὸς τὰ ὄντα –τὰ ὁποῖα μετέχουν ἢ μεταλαμβάνουν αὐτῶν (Πλάτων)– καὶ καθίστανται ὁ εἰδητικὸς πυρήν, ποὺ ἐνυπάρχει σ’ ὅλα τὰ ὄντα. Γνωστικὸν ὄργανο τοῦ ἀνθρώπου εἶναι ἡ ψυχή, ποὺ δὲν εἶναι ἁρμονία ἢ δυσαρ- μονία ἀντιθετικῶν δυνάμεων ἢ εἰδῶν ἀλλὰ λόγος καὶ εἶδος (ἰδέα). Ἀφοῦ ὅλοι οἱ ἄνθρωποι ἔχουν ψυχήν, ἄρα «πάντες τοῦ εἰδέναι ὀρέγονται» καὶ βεβαίως «πᾶσι μέ- τεστι γιγνώσκειν ἑωυτοὺς καὶ φρονεῖν» (Ἡράκλειτος). Ἂν καὶ ἡ ψυχὴ ἔχῃ φύσει τὴν δύναμιν τῆς γνώσεως· ἂν καὶ μέσα της φέρῃ «δυνάμει» κάθε γνῶσιν, εἰς τὴν ἀληθινὴν γνῶσι φθάνει βαθμηδὸν καὶ κουραστικά. Ὑπηρέτες τῆς ψυχῆς κατὰ τὴν γνωστικήν της πορεία εἶναι ὁ νοῦς καὶ οἱ αἰσθήσεις, ποὺ εἶναι ἐπιδεκτικοὶ ὁ μὲν πρῶτος τοῦ νοητοῦ εἴδους, οἱ δὲ δεύτερες τοῦ αἰσθητοῦ. Τὰ νοητὰ καὶ τὰ αἰσθητὰ ἀφήνουν τ’ ἀποτυπώματά τους ἐπὶ τῆς ψυχῆς, ποὺ εἶναι ἀληθῆ, ἀκριβῆ καὶ ἀνεξί- τηλα. Ἡ μνήμη ἀνακαλεῖ κάποια ἐξ αὐτῶν κατὰ περίπτωσιν, ἡ δὲ διάνοια τείνει νὰ τὰ συνδέσῃ διὰ λογικῶν κρίσεων, ἐνῷ συγχρόνως παρακολουθεῖ τοὺς συνδυασμούς, ποὺ ἐμφανίζει ἡ νέα αὐτὴ πραγματικότης, μιὰ διαδικασία ποὺ ὑπόκειται σὲ λάθη καὶ ἀστοχίες· ὁ νοῦς ὡστόσο καὶ οἱ αἰσθήσεις οὔτε λανθάνουν οὔτε ψεύδονται. Γί- νεται σαφές, ὅτι ἡ ἀλήθεια ἔγκειται στὴν ὀρθὴν σύνθεσιν τῶν ἀποτυπωμάτων τῶν νοητῶν καὶ αἰσθητῶν, στὴν διασκεπτικὴν συνισταμένη συνθέσεως καὶ διαιρέσεως τῶν νοημάτων καὶ στὴν συμφωνία τῶν διανοημάτων πρὸς τὸν ἔξω κόσμον.