H ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ TOY ΔΙΣΚΟΥ ΤΗΣ ΦΑΙΣΤΟΥ Εἶναι ἕνας καὶ συμπαγὴς ἢ δύο ἡμίδισκοι; 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ὁ Δίσκος τῆς Φαιστοῦ (συντομογραφικῶς ΔΦ) εἶναι μία ἀμφίγραφη πινακίδα, δηλαδὴ ἕνα κείμενο γραμμένο στὶς δύο ὄψεις μιᾶς ψημένης, ἐλλειψοειδοῦς πήλινης πινακίδος, πάχους περίπου δύο ἑκατοστῶν καὶ βάρους 750 γραμμαρίων, ὅσο δηλαδὴ ζυγίζει τὸ ἐπίσημο ἀντίγραφο τοῦ Μουσείου τοῦ Ἡρακλείου. Πῶς ὅμως κατα- σκευάστηκε ὁ ΔΦ; Ἐν περιλήψει, ἡ κρατοῦσα ἄποψις εἶναι ἡ ἑξῆς: Ἐπιέσθηκε ἕνα κομμάτι μαλα- κοῦ πηλοῦ, ἕως ὅτου ἐδημιουργήθηκε, πλακοῦντας καταλλήλου πάχους. Ὕστερα εἴτε ἐκόπηκε τὸ περίγραμμά του μὲ μαχαίρι εἴτε ἐδόθηκε κατὰ τὴν ζύμωσι τοῦ πη- λοῦ μὲ τὰ χέρια τὸ σχῆμα τοῦ ΔΦ [12] καὶ μετὰ ἐγράφησαν οἱ δύο ὄψεις. Πρῶτα ἐγράφη ἡ ὄψις A (στὸ κέντρο τῆς ἀποτυπώθηκε ὁ ρόδαξ PH 38) καὶ μετὰ ἡ ὄψις B. Κατόπιν μετὰ τὴν γραφὴ τῶν ὄψεων, ὁ πήλινος πλακοῦντας ἐψήθηκε καὶ προέκυ- ψε ὁ ΔΦ. Εἶναι ὅμως αὐτὸς ὁ μοναδικὸς τρόπος κατασκευῆς τοῦ ΔΦ, δηλαδὴ ἀπ’ ἀρχῆς ἐξ ἑνὸς καὶ μόνο κομματιοῦ πηλοῦ ἢ ὑπάρχει καὶ ἄλλος; Ἐξ ὅσων γνωρίζω, ὁ Λέων Πόμερανς (Leon Pomerance)ὑπέθεσε πρῶτος, ὅτι ὁ ΔΦ δὲν εἶναι ἀπ’ ἀρχῆς συμπαγής, ἀλλὰ ἀποτελεῖται ἐκ δύο συγκολλημένων ἡμι- δίσκων [1]. Στὴν ὑπόθεσιν αὐτὴ κατέληξε παρατηρῶντας τὶς μικροδιαφορὲς στὸ γράφημα τοῦ κεφαλιοῦ μὲ τὸ λοφίο [PH 2]. (Σ.σ.: Ἂν ὑπάρχουν μικροδιαφορὲς καὶ πῶς αἰτιολογοῦνται, ἀποτελεῖ θέμα ἄλλης ἐργασίας. Ἐδῶ ἀναφέρεται ἁπλῶς ἡ ἄποψις τοῦ Πόμερανς). Ὁ Πόμερανς ἐθεώρησε, ὅτι (οἱ κατ’ αὐτὸν) παρουσιαζό- μενες μικροδιαφορὲς στὸ λοφιοφόρο κεφάλι δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ προέκυψαν ἐκ τῆς ἴδιας σφραγίδος, ἂν τὰ γραφήματα τοῦ ΔΦ εἶχαν τυπωθῆ μὲ σφραγίδες, διότι προ- φανῶς ἐκ τῆς ἰδίας σφραγίδος θὰ προέκυπταν σφραγίσματα πανομοιότυπα καὶ ὄχι διαφορετικά, ὡς ὁ ἴδιος παρατηρεῖ. Ἄρα κατὰ τὸν Πόμερανς δὲν ἐχρησιμοποιή- θησαν σφραγίδες γιὰ τὴν τύπωσιν τῶν συμβόλων τοῦ ΔΦ. Ὅμως τότε οὔτε καὶ μὲ τὸ χέρι εἶχαν γραφῆ, διότι ἡ γραφίδα δὲν δημιουργεῖ ἔκτυπα γραφήματα ὡς τοῦ ΔΦ ἀλλὰ γραμμικά. Ὁ Πόμερανς κατέληξε ἀναγκαστικῶς στὸ συμπέρασμα, ὅτι τὸ κεί- μενο τοῦ ΔΦ εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα ἀποτυπώσεως ἐπὶ τοῦ πηλοῦ μήτρας, ἐπὶ τῆς ὁποίας εἶχαν ἀναγλύφως ἀποτυπωθῆ τὰ σύμβολά του. Ἔτσι αἰτιολογοῦνται οἱ μι- κροδιαφορὲς τῶν σφραγισμάτων, ἀφοῦ εἶναι δύσκολη ὑπὸ τοῦ «σφραγιδογλύφου» ἡ ἐπὶ τῆς μήτρας ταυτόσημη ἀνάγλυφη ἐπανάληψις τοῦ ἴδιου συμβόλου καὶ ἐν προ- κειμένῳ τοῦ «λοφιοφόρου κεφαλιοῦ». Ἐπειδὴ δέ, ἂν ὁ ΔΦ κατεσκευάζετο ἐξ ἑνὸς τεμαχίου πηλοῦ, ἡ ἱσχυρὴ πίεσις τῆς μήτρας ἐπὶ τοῦ πηλοῦ, ὥστε νὰ ἐκτυπωθῆ ἡ μία ὄψις, θὰ κατέστρεφε τὴν ἤδη ἐκτυπωμένη, γι’ αὐτὸ κατὰ τὸν Πόμερανς ἐπιέ- σθησαν δύο κομμάτια πηλοῦ, ἐπάνω σὲ δύο διακεκριμένες μῆτρες, κάθε μία ἐκ τῶν ὁποίων ἀντιστοίχως ἔφερε καὶ τὸ κείμενο τῆς A ἢ τῆς B ὄψεως τοῦ ΔΦ. Προέκυ- ψαν δηλαδὴ δύο ἡμίδισκοι μὲ τὴν μία ὄψιν των ἄγραφη, ἐνῷ στὴν ἄλλη ὁ ἕνας πε- ριεῖχε τὸ κείμενο τῆς ὄψεως A καὶ ὁ ἄλλος τὸ κείμενο τῆς B. Κατόπιν οἱ ἡμίδισκοι ἐτοποθετήθησαν ἐν ἐπαφῇ μὲ τὶς ἄγραφες ὄψεις των καὶ μὲ τὴν ὄπτησιν συνεκολ-