13492 ΔΑΥΛΟΣ/214, Οκτώόδριος 1999 νουν τὸ «περὶ ᾿Οχουμένων» τοῦ Αρχιμήδους (ἀεροσταστικὴ -ὑδροστατική), δυὸ ἔργα ποὺ εἰσάγουν τοὺς μαθητὲς ὅλου τοῦ κόσμου στὴν μηχανική. Ἢ «ἀτμοοστήλη» ἢ «Αἰόλου πύλη» ἢ «αἰολόσφαιρα» ἀποτελεῖ τὴν πρώτη ἀτμο- μηχανὴ τοῦ κόσμου, ποὺ κατεσκευάσθη ἀπὸ χάλυόα καὶ ὕαλον. Επρόκειτο περὶ μιᾶς ὑάλινης σφαίρας τοποθετηµένης ἐπὶ κλειστοῦ χαλύόδινου λέδητος, μὲ τὸν ὁποῖον ἐπικοινωνοῦσε μὲ στρόφιγγες. 'Ο παραγόµενος ἀτμὸς εἰσήρχετο στὴν «αἰολόσφαιρα» διὰ τῶν στροφίγγων καὶ ἐξήρχετο ἀπὸ δύο ἀκροφύσια μὲ πίε- σιν, περιστρέφοντας τὴν σφαῖρα. Η «ἀτμοστήλη» ἢ ἀτμοστρόδιλος ἢ τουρμπί- να κινοῦσε μέχρι πρόσφατα τὰ ὑπερωκεάνια... Ἧ «Διόπτρα» περιέχει ὁδηγίες κατασκευῆς καὶ λειτουργίας ἑνὸς τοπογραφι- κοῦ ὀργάνου ὅμοιου μὲ τὸν σύγχρονο θεοδόλιχο. Διὰ τοῦ ὀργάνου αὐτοῦ δ᾽ Αλε- ξανδρινὸς ὑπελόγιξε τὶς ἀποστάσεις διαφόρων ἀστέρων ἀπὸ τὴν Γῆ. Στὸ ἴδιο ἔργο περιγράφεται ὁ τρόπος, διὰ τοῦ ὁποίου ὁ Εὐπαλῖνος ὁ Μεγαρεὺς (6ος π.Χ. αἰὼν) διήνοιξε τὴν θαυμαστὴν κατὰ τὸν Ηρόδοτον σήραγγα τοῦ Πυθαγορείου Σάμου, μήκους 7 σταδίων (Ξ 1000 μ.) καὶ ὕψους 7 ποδῶν (13/4 μ.), ἐκκινῶντας τὴν διάτρησιν ἐκ τῶν δύο ἀντιθέτων μερῶν ταυτοχρόνως. Τὸ τρίτομον ἔργο τοῦ “Ηρωνος «Μηχανικὰ» πραγματεύεται μὲ τρόπον ἁπλὸ καὶ κατανοητὸ γιὰ τοὺς μαθητὲς -«σημεῖον δὲ εἰδότος τὸ δύνασθαι διδάσκειν»-- δασικὰ προδλήματα τῆς μη χανικῆς, ὅπως ἡ κατασκευὴ καὶ λειτουργία τῶν ὀδο- ντωτῶν τροχῶν, τοῦ παραλληλογράμμου ταχυτήτων, ἡ κίνησις ἐπὶ κεκλιμένου | ἐπιπέδου, ἡ εὕρεσις τοῦ κέντρου δάρους κ.ἄ. Μηχανικὰ ἔργα τοῦ Ηρωνος εἶναι καὶ τὰ «δελοποιικά, ὁ «χειροδαλλίστρας», τὸ «ἐλειοτριδεῖον», τὸ «ὁδόμετρον» καὶ τὸ «δρομόμετρον». Εκεῖνα ὡστόσο ποὺ προ- καλοῦν τὸν θαυμασμό µας εἶναι τὰ «αὐτοματοποιητικά» του, ποὺ ἀναφέρονται στὴν κατασκευὴ καὶ λειτουργία κινητῶν καὶ ἀκινήτων σκηνῶν θεάτρου, ἀγαλ- μάτων, παντομιμῶν καὶ μουσικῶν ὀργάνων. Οἱ κινήσεις τους ἐδασίζοντο στὴν δύ- γαμιν τοῦ πεπιεσμένου ὕδατος ἢ ἀτμοῦ, στοὺς μοχλούς, στὰ πολύσπαστα ἢ πολ- λάκις καὶ στὸν συνδυασμὸ ὅλων αὐτῶν. Τὸ «ἁρμόνιον» λειτουργοῦσε μὲ πεπιε- σμένο ἀέρα, ἐνῷ ὁ «ὑδραυλικὸς αὐλὸς» καὶ τὸ «ὑδραυλικὸν ὡρολόγιον» μὲ τὴν δύ- ναμιν τοῦ νεροῦ. Ἢ «οἰνήρυσις» ἔρρεε κατὰ δούλησιν οἶνον ἢ γάλα, ἐνῷ ὁ «ἅδων κόσσυφος» ἔπινε ὕδωρ κελαη δῶντας, σὰν νὰ ἦταν πραγματικὸς κόσσυφος. Τὸ «χορεῦον ἀγαλμάτιον», ὁ «τοξεύων ᾿Ηρακλῆς», ἡ «τοξεύουσα᾽ Αθηνᾶ» καὶ ἡ «αὐτόματος θύρα» χρησιμοποιήθηκαν στὸ θέατρο, τὸ ὁποῖο ἐνεπλούτισε ὁ “Ἡρων καὶ μὲ ἕνα δρᾶμα πέντε πράξεων, ποὺ ἔφερε τὸν τίτλον «Ναύπλιος». “Ἢ ὑπόθεσίς του ἀφωροῦσε στὸν φερώνυμο ἥρωα, τὸν ἱδρυτὴ τῆς Ναυπλίας καὶ πα- τέρα τοῦ δολοφονη θέντος Παλαμήδους, τοῦ ὁποίου τὸν θάνατον ἐκδικήθηκε ὁ πατέρας του, καταποντίζοντας τὰ πλοῖα τῶν ὑπευθύνων, ὅταν ἐπέστρεφαν ἐκ τῆς Τροίας στὴν Ελλάδα. Τὸ δράµα δὲν παίχθηκε ἀπὸ ἠθοποιοὺς ἀλλὰ μὲ ἀνθρω- πόμορφα μηχανικὰ κατασκευάσματα (ρομπότ). Ὃ Ἥρων εἶναι μεταγενέστερος τοῦ Αρχιμήδους, τοῦ ὁποίου τὰ ἔργα ἐγνώριζε ἀσφαλῶς: αὐτὸ ὡστόσο δὲν εἶναι λόγος, ποὺ νὰ τὸν θεωροῦμε κατώτερόν του. Τὰ ἔργα του εἶναι πρωτότυπα καὶ ἐφάμιλλα τοῦ Συρακουσίου. Σαράντος Πὰν