Η ΚΙΝΗΣΗ ΤΩΝ ΙΔΕΩΝ ΕΕΝΑΤΟ ΟΟΜΡΟΣΤΟ, λα μανία (ίσα Καπαπα (Ἢ Τετάρτη Καντιανὴ Κριτικὴ) Μὲ τὸν συναρπαστικὸ τίτλο «Ἢ Τετάρτη Καντιανὴ Κριτικὴ» ὃ βραχὺς αὐτὸς τό- μος καταπιάνεται μὲ κατεσπαρµένες στὰ διάφορα ἔργα τοῦ Κάντ θέσεις γιὰ τὴν φιλο- σοφία τῆς ἱστορίας σὲ σχέση μὲ τὸ ἐσώτερο ἐνδιαφέρον, τὶς γενικὲς ἐπιπτώσεις καὶ τὴν διαπλοκὴ τῆς καντιανῆς κριτικῆς. Φαίνεται, ὅτι ὁ Κάντ εἶχε βαθειὰ ἐντυπωσιασθεῖ ᾱ- πὸ τὴν ἀναπόφευκτη ἀνθρώπινη πρόοδο ὅσο καὶ μὲ τὸν ἐσώτερο ἠθικὸ νόμο. Στὸ πολεμικὸ κείμενό του «πάνω στὴν κοινὴ ρήση: αὐτὸ μπορεῖ νὰ εἶναι ὀρθὸ στὴν θεωρία ἀλλ᾽ ὄχι ὀρθὸ στὴν πράξη» (1793) ὁ Κάντ ἔγραφε: «Καθὼς ή ἀνθρώπινη φυλὴ συνεχῶς προάγεται στὸν τεχνικὸ καὶ στὸν πνευματικὸ πολιτισμὸ σὰν νὰ ἦταν ὁ φυσικὸς σκοπός τῆς, κατὰ τὸν ἴδιο τρόπο προοδεύει πρὸς τὸ καλύτερο σὲ σχέση μὲ τὸ ἠθικὸ τέ- λος τῆς ὑπαρέής" καί... ἡ πρόοδος αὐτή, ἔστω κι ἄν κάποτε διακόπτεται, οὐδέποτε θὰ διαρραγεῖ ἢ θὰ τερματισθεῖ. Δὲν χρειάζομαι ν᾿ ἀποδείξω τὴν παροδοχὴν αὐτή, τὸ ἀποδει- κτικὸ βάρος ἀνήκει στοὺς ἀντιπάλους». Στὸν βαθμὸ ποὺ ἡ ἀντίληψη γιὰ τὴν πρόοδο συνηχεῖ μὲ τὶς ἠθικὲς καὶ τὶς αἰτιώδεις ἐξάρσεις τῆς εὐαισθησίας τοῦ Κάντ σὲ σύγκριση μὲ ἄλλους φιλοσόφους, θὰ περίμενε κανεὶς στὰ κείμενά του ἐνδιαφέρουσες προσπάθειες μείωσης τοῦ συστηματικοῦ ρήγ- ματος μεταξύ μιᾶς φαινομενικῆς καὶ μιᾶς νουμενικῆς ἑρμηνείας τῆς ἀνθρώπινης κα- τάστασης. Πρόκειται γιὰ ἕνα ἔργο ἀνάλογο λειτουργικὰ πρὸς τὴν «Κριτικὴ τῆς κρί- σῆς», ποὺ μ᾽ αὐτὸ ὁ Κομπόστο ἑρμηνεύει τὰ καντιανὰ κείµενα. ᾿Απὸ τὴν ἄλλη μεριά, θεωρεῖ σὰν ἕνα ἁπλὸ «ἐμπειρικὸ γεγονός», ὅτι οὐδέποτε ὁ Κάντ συνέλεξε ὅλες τὶς ἱστορικο-φιλοσοφικὲς ἀντιλήψεις του σὲ μιὰ ἑνιαία πραγματεία. Τοῦτο θὰ μποροῦσε ἴσως νὰ ἀποδοθεῖ στὸ γεγονὸς ὅτι ὁ Κάντ δὲν διέθετε στὸ θέµα αὐτὸ καμμιὰ συστηματικὴν ἀντίληψη. Ὁ Μπούρυ π.χ. ὑποστήριξε τὴν ἄποψη ὅτι οἱ καντιανὲς θεωρήσεις γιὰ τὴν ἱστορικὴ ἐξέλιξη ἀποτελοῦν παράρτημα τῆς φιλοσοφίας του ἀλλὰ ὄχι ἕνα ἀναγκαῖο τμῆμα τοῦ συστήματός του. Ο Κομπόστο ὅμως, ὑποστηρί- ζοντας ὅτι τὸ καντιανὸ ἐνδιαφέρον γιὰ τὴν ἠθικὴ ἦταν ἰδιαίτερα ἔντονο, διακινδυνεύει τὴν πρόταση ὅτι οἱ καντιανὲς ἀντιλήψεις γιὰ τὴν ἱστορία τὸν ὁδήγησαν σὲ μιὰ πληρέ- στερη διατύπωση τοῦ ἠθικοῦ του δόγματος κι ὅτι οἱ ἀντιλήψεις αὐτὲς σὲ σχέση μὲ τὴν γέννηση καὶ τὴν ἐφαρμογὴ τοῦ συστήματός του ἦσαν ζωτικότερες γιὰ τὴν σκέψη τοῦ Κάντ ἀπ᾿ ὅ,τι ἀναγνώρισε ὁ Μπούρυ. ᾿Ασφαλῶς τὸ καντιανὸ ἐνδιαφέρον γιὰ τὴν φιλοσοφία τῆς ἱστορίας ἦταν ἀρκετὰ συνεχὲς ἀπὸ τὸ 1795 καὶ ἑξῆς, ἐνῶ ὁ μεγαλύτερος ὄγκος τῶν κειμένων του γιὰ τὸ θέµα ἐμφανίστηκε σὲ διάφορα σημεῖα κατὰ τὴν κύρια δημιουργικἡ περίοδό του. Τὸ 1784, τρία χρόνια μετὰ τὴν δημοσίευση τῆς «Κριτικῆς τοῦ Καθαροῦ Λόγου» καὶ ἕνα χρόνο πρὶν ἀπὸ τὴν δημοσίευση τοῦ ἔργου του «Θεμελιώδεις ᾿Αρχὲς γιὰ μιὰ Μεταφυσικὴ τῆς ᾿Ηθικῆς», ἐμφανίστηκε ἡ ἀκόλουθη σημείωση στὴν ἐφημερίδα Οοιαἰςσήμο Ο9Ι6ΗΥίΘ ΖοιΗΡ(1ἱ Φεβρ.): «Τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ τελικὸς σκοπὸς τοῦ ἀνθρώπου πρέπει νὰ ἔγκειται στὴν πραγμά- τωση τοῦ τελειότερου πολιτικοῦ συστήµατος ἀποτελεῖ μιὰ προσφιλῆ ἰδέα γιὰ τὸν καθη- γητὴ Κάντ καὶ ἐκφράζει τὴν ἐλπίδα ὅτι ὁρισμένοι ἱστορικοὶ τῆς φιλοσοφίας θὰ ἐπιχειρή- σουν κάποτε τὴν σύνταξη μιᾶς ἱστορίας τῆς ἀνθρωπότητας ποὺ θὰ ἐπιδιώκει νὰ καταδεί- ἔει σὲ ποιὸ βαθμὸ ἡ ἀνθρωπότητα, σὲ κάθε μιὰ ἀπὸ τὶς περιόδους της, προσέγγισε ἢ ᾱ- πομακρύνθηκε ἀπὸ τὸν σκοπὸν αὐτὸ καὶ τί παραμένει ἀκόμη νὰ γίνει γιὰ τὴν ἐπίτευξή του». Λίγο ἀργότερα, στὸν ἴδιο χρόνο καὶ ἴσως σὲ ἀπάντηση πρὸς τὸ ἐνδιαφέρον ποὺ