«Εὖρος ποδὸς ἀνθρωπείου...» Ἡ «ΣΚΟΤΕΙΝΗ» ΦΡΑΣΗ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ «ΦΑΙΝΟΜΈΝΗΝ ΤΡΟΧΙΑΝΣ»ΗΛΙΟΥ Τὸν µεγάλο σοφὸ 'Ἡράκλειτο τὸν ᾿Εφέσιο μποροῦμε νὰ τὸν συμπεριλάδουμε στοὺς Ἴωνες φυσικοὺς φιλοσόφους (Θαλῆ,᾽ Αναξίµανδρο.᾽ Αναξιμένη), παρ᾽ ὅλο ποὺ γεννήθηκε (--530 π.Χ.), ὅταν ὅλοι οἱ ἄλλοι εἶχαν πεθάνει. Καταγόταν ἀπὸ ἀρχοντικὴ γενιά, ἀφοῦ πρὀγονός του ἦταν ὁ ΄Ανδροχλος, «...υἷὸς Κάδμου Εφέ- σου ατίστης»'. Ριζοσπάστης στὶς ἰδέες καὶ στὶς πράξεις του παραχωρεῖ τὰ κλη- ρονομικά του δικαιώµατα τοῦ θασιλέως («ἀρχιερέως») στὸν ἀδελφό του καὶ ἐγκα- ταλείπει τὰ ἐγκόσμια, «...ἀναχωρήσας εἰς ἱερὸν ᾿Αρτέμιδος». Συγγράφει τὸ µο- ναδικό του διδλίο «Περὶ φύσεως» καὶ τὸ καταθέτει τιμητικὰ στὴν ᾿Αρτέμιδα. Τοῦτο διαιρεῖτο σὲ τρία µέρη-λόγους: περὶ (σύμ)παντός, πολιτικὸν καὶ θεολογι- κόν. Φυσικὰ δὲν εὑρέθη ὁλόκληρο, τόσο ἐπαναστατικὸ ἦταν τότε, ὅπως καὶ τώρα. Μόνο ἀποσπάοματα - ἀναφορὲς σὲ ἀρχαίους συγγραφεῖς, ποὺ τὰ συνάθροισαν καὶ κωδικοποίησαν οἱ Π εἰς καὶ Κταηζ. Ὁ Ἡράκλειτος, ἡ τραγικὴ μορφὴ ποὺ ἐναγώνια ἀναζητοῦσε τὴν ἀλήθεια στὴ ζωή, πέθανε 6ασανιστικὰ ἀπὸ ὑδρωπι- χία, µέσα στὶς κοπριές, ἀθοήθητος, φαγωμένος ἀπὸ τὰ σκυλιὰ («κυνόόρωτος»). Η ΓΙΕΡΙΕΡΓΗ ΦΡΑΣΗ. Ὅτι ὁ λόγος τοῦ Ἡ. εἶναι ἀφοριστικὸς καὶ ἀφαιρετικὸς εἶναι ἀναμφισθήτητο. Δὲν εἶναι ὅμως «σκοτεινός», πολλῷ μᾶλλον παράλογος ἢ εὐφυολόγος. Σὲ ὅλα τὰ ἀποσπάσματα οἱ ἐρευνητὲς (καὶ εἶναι πολλοί, µόνο ἡ 6ι- θλιογραφία ἀναφέρει 130) θρίσκουν ἐξηγήσεις λογικές, παρ᾽ ὅλες τὶς ἐπὶ μέρους διαφωνίεςτους. Καὶ φθάνουμε στὸ τρίτο ἀπόσπασμα (᾿Αέτιος, Π 21.4): «(Περὶ μεγέθους ἡλίου) εὗρος ποδὸς ἀνθρωπείου». Ἐπὶ λέξει: «Ὅσον ἀφορᾶ στὸ μέγεθος τοῦ ἡλίου, τὸ πλάτος του εἶναι ὅσο (τὸ πλάτος) ἑνὸς ἀνθρωπίνου ποδιοῦ»! Λογοπαίγιο; μετα- φορά; παραδοξολογία; ἀνοησία; Στὰ ἀποσπάσματα δὲν συνάντησα ἄλλο χωρίο τόσο ἀκραῖα «παράλογο». "Ας δοῦμε τὸ σχόλιο τοῦ Α. Κυριαζόπουλου «Ὁ Ἢ. ἀντιπαραθέτει τὸ μικρὸ μέγεθος τοῦ ἡλίου μὲ τὴ μεγάλη του ἀξία. "Ετσι καὶ ὁ φιλοσοφικὸς λόγος εἶναι λιτὸς ἀλλὰ πολύτιμος». ᾿Απορία ψάλτου δήξ; Γιατὶ μικρὸ μέγεθος ἀπέδιδε στὸν ἥλιο καὶ δ᾽ Αναξαγόρας («διάπυρος σφαίρα μεγέθους Πελοποννήσου», σχήμα- τος παλάμης ἀλλ᾽ ὄχι καὶ μεγέθους πέλματος). Τί λοιπόν; Μήπως ὁ Ἡ. ὑπαινίσσεται, ὅτι γνώριζε ἀπὸ ἀρχαιότατες πηγές, ἂν ὄχι τὸ μέγεθος τοῦ ἡλίου (Ὁ Ξ2Ε, ὅπου ΚΕ - ἀκτὶς ἡλίου) καὶ τὴν ἀπόσταση τ µε- ταξὺ ἡλίου καὶ Γῆς, ὁπωσδήποτε ὅμως τὸν λόγον τους ϕ, δηλ. τὴ φαινομένην διάμετρον τοῦ ἡλίου, ὅπου ημ ΦΙ2 -- Ε:Ἶ (Σχ. 1); Ἡ τιμὴ τοῦ ϕ. ποὺ γνωρίζομε σήμερα μετὰ ἀπὸ μετρήσεις μὲ ἀκριδέστατα ὄργα- να, εἶναι περίπου μισὴ μοίρα (ἀκριδῶς 32’ λεπτὰ τῆς μοίρας). Ἑπομένως ἡ πραγ- ματικὴ διάμετρος τοῦ ἡλίου εἶναι Ώ 282: τ ἣμ ΦΙ2 -- τ -0.00931, δηλ. περίπου