ΜΑΝΩΛΗΣ ΜΑΡΚΑΚΗΣ Ἢ γραφειοκρατία κοινωνιολογικά “Ο ὄρος «γραφειοκρατία» περιλαμβάνει μιὰ δύσκολη ὡς πρὸς τὴν κατανόησή της ἔννοια, Ὁ Μάξ Βέμπερ ὑπέδειξε ἀρχικὰ τοὺς γενεσιουργοὺς λόγους τῆς γραφειοκρατι- κῆς ὀργανωτικῆς δομῆς, περιγράφοντας ὅμως καὶ τὴν ἴδια τὴν δοµή τῆς γραφειοκρά- τίας. Ειδικότερα, ὁ Μάξ Βέμπερ παρουσίασε τὴν γραφειοκρατίἁ σὰν ἕνα ἰδεατὸ τύπο ἥ σὰν ἕνα µέσο ἀνάλυσης τῶν ὀργανωτικῶν δομῶν. Πραγµατοποιήθηκαν πολλὲς ἔ- ρευνες τοῦ ἰδεατοῦ αὐτοῦ τύπου, ἐνῶ ὁρισμένοι μελετητὲς του, ὅπως ὁ Φρίντριχ, ὁ Ντάλ, ὁ Λίντμπλομ, ὁ Ντιοῦμπιν, ὃ Μπλάου, ὁ Σλέσσινγκερ καὶ ὁ Μόρσταιν Μάρξ, προσπάθησαν νὰ ἀνασυνθέσουν τὴν ἔννοιά της. Στὸ δοκίμιο αὐτὸ θὰ ἐξετάσουμε τὴν γραφειοκρατία, ὅπως προβάλλει στὴν σύγχρονη ἐπιστημονικὴ ἔρευνα, καὶ τὶς διαστά- σεις ποὺ προτάθηκαν ἀπὸ τοὺς διάφορους ἐρευνητὲς γιὰ τὴν κατανόησή της σὲ σχέση μὲ τὸν εἰδικό τρόπο τῆς συμπεριφορᾶς ποὺ ἐκδηλώνεται στὸν ὀργανωτικὸ αὐτὸ θεσμό. Σύμφωνα μὲ τὸν Βέμπερ, ἕνας ἰδιαίτερος ἀνθρώπινος τύπος συνδέεται μὲ τοὺς ἐπι- τελικοὺς ὑπαλλήλους τῶν γραφειοκρατικῶν διοικήσεων. Ο γραφειοκράτης ζῆ σύμφω- να μὲ ἕνα ὁρισμένο κώδικα, βασιζόμενο στὴν ἀποδοχὴ τῆς λογικῆς νομικῆς ἐξουσίας καὶ ἀποδέχεται τὸ κῦρος τῶν ἀκόλουθων, ἀμοιβαῖα συνδεόµενων, ἰδεῶν: Α. Κάθε νομικὸς κανόνας καθιερώνεται εἴτε ὕστερα ἀπὸ συμφωνία εἴτε κατόπιν ἐ- πιβολῆς, μὲ βάση τὴν σκοπιμότητα ἤ τὶς λογικὲς ἀξίες ἤ καὶ τὰ δυό, ἀξιώνοντας τὴν ὑ- πακοὴ τῶν μελῶν τοῦ ὀργανωτικοῦ θεσμοῦ. Β. Κάθε σῶμα νομικῶν κανόνων ἀποτελεῖται οὐσιαστικὰ ἀπὸ ἕνα συνεπὲς οὐστη- μὰ ἀφηρημένων ἐννοιῶν, ποὺ ἔχουν καθιερωθεῖ γιὰ λόγους σκοπιμότητας. Γ. Κατὰ τὸν τρόπο αὐτὸ τὸ τυπικὸ ἐξουσιαστικὸ πρόσωπο κατέχει μιὰ «θέση», ποὺ σχετίζεται στὴν πράξη μὲ τὴν κοινωνικὴ θέση του καὶ περιλαμβάνει τὶς διατυγὲς ποὺ μπορεῖ νὰ δώσει σὲ ἄλλους, ἐνῶ ὁ ἴδιος ὑπόκειται, καὶ οἱ πράξεις του εἶναι προσα- νατολισµένες, σὲ μιὰ ἀπρόσωπη τάξη. Δ. Ἡ ὑπακοὴ στὴν ἐξουσία γίνεται, ὅπως συνήθως διατυπώνεται, μὲ τὴν ἰδιότητα ποὺ ἔχει τὸ πρόσωπο σὰν µέλος τῆς ὁμάδας καὶ ὑπακούει στὸν νόµο καὶ ὄχι στὸ πρό- σωπο ποὺ τὸν ἐκφράζει. | Θὰ πρέπει νὰ σημειώσουμε, ὅτι μιὰ τέτοια ἀποδοχὴ δὲν θὰ ἐκδηλωθεῖ σὲ μιὰ ἀνοι- κτὴ ἀναγνώριση τῶν προτάσεων αὐτῶν ἀλλὰ σὲ ἕνα ὁρισμένο τύπο συμπεριφορᾶς. Οἱ ὑπάλληλοι διορίζονται καὶ λειτουργοῦν σύμφωνα μὲ τὰ ἑξῆς κριτήρια: Ι. Εἶναι προσωπικὰ ἐλεύθεροι καὶ ὑπόκεινται στὴν ἐξουσία µόνο σὲ σχέση μὲ τὶς ἀπρόσωπες ἐπίσημες ὑποχρεώσεις τους. | 2, Εἶναι ὀργανωμένοι σὲ μιὰ σαφῶς κἀθορισµένη ἱεραρχία θέσεων. 3. Τὸ κάθε ἕνα γραφεῖο ἔχει σαφῶς καθορισμένη σφαῖρα ἁρμοδιότητας, μὲ τὴν νο- μικὴ ἔννοια. 4. Ἡ θέση καταλαμβάνεται μὲ βάση μιὰ ἐλεύθερη συμβατικὴ σχέση. 5. Οἱ ὑποψήφιοι ἐπιλέγονται ἀνάλογα μὲ τὶς τεχνικὲς ἱκανότητές τους. 6. ᾽Αμείβονται μὲ καθορισµένους μισθοὺς σὲ χρῆμα καὶ συνταξιοδοτοῦνται. 7. Ἣ θέση ἀποτελεῖ τὴν μοναδικὴ ἤ τὴν πρωταρχικὴ ἀπασχόληση τοῦ κατόχου της. 8. ᾽Αποτελεϊ καριέρα ἡ θητεία τοῦ κατόχου μιᾶς θέσης στὸν ὀργανισμό. 9. Ὃ ὑπάλληλος εἶναι ἀπόλυτα διαζευγµένος ἀπὸ τὴν κυριότητα τῶν διοικητικῶν- µέσων καὶ τῆς θέσης του. 10. Ὑπόκειται σὲ αὐστηρὴ καὶ συστηματικὴ πειθαρχία καὶ ἔλεγχο στὴν ἐκτέλεση τῶν ὑποχρεώσεων ποὺ συνδέονται μὲ τὴν θέση αὐτή. Ὃ τρόπος αὐτὸς συμπεριφορᾶς σὲ συνδυασμὸ μὲ τὸ σύστηµα πίστεων ποὺ τὴν κα-