Τὸ «κῦμα» τοῦ Διαφωτισμοῦ Ὁ διαφωτισμὸς εἶναι ἀπαραίτητη φάση πρὶν ἀπὸ κάθε πραγματικὴ ἱστορικὴ ἀλλαγή. Δὲν ὑπάρχει οὐσιαστικὸς σταθμὸς στὴν πορεία τῆς ἀνθρωπότητας, ποὺ νὰ μὴν εἶναι συνέπεια ἑνὸς προηγηθέντος φαινομένου, μὲ κύρια στοιχεῖα του τὴν θεωρητικὴ ἀναζήτηση, τὴν πολιτισμικὴ ἐξέλιξη καὶ τὴν πνευματικὴ ὡρίμαση τῆς κοινωνίας. «Ἀλλαγές», ποὺ εἶναι ἁπλῶς προγραμματισμένες ἀπὸ τὸν Ἐξου- σιασμό, εἶναι θνησιγενεῖς (πρβλ. τὸν Κομμουνισμό). Στὴν Ἑλλάδα (καὶ στὴν Ὑδρόγειο γενικὰ) οὐσιαστικὴ ἀλλαγὴ ἐδῶ καὶ δε- καεξήμισυ αἰῶνες δὲν ὑπῆρξε. Τυπικὲς μεταβολές, ὅπως π.χ. ἡ ἐγκαθίδρυση τῆς βυζαντινῆς ἐξουσίας, ἡ διαδοχή της ἀπὸ τὴν ὀθωμανικὴ καὶ ἡ ἵδρυση τοῦ Νε- οΕλληνικοῦ κρατιδίου, δὲν συνωδεύτηκαν ἀπὸ ἀντίστοιχες βελτιώσεις τοῦ τρό- που σκέπτεσθαι καὶ ὑπάρχειν τῶν ἀνθρώπων, γι’ αὐτὸ καὶ οἱ συνέπειες στὴ ζωή, θετικὲς ἢ ἀρνητικές, ἦταν μόνο ποσοτικὲς ὄχι ποιοτικές. (Κάπως διαφορετικὰ θὰ μποροῦσε νὰ ἰδωθῇ ἡ Ἀναγέννηση στὴν Εὐρώπη, ὁπότε πράγματι ἡ ζωὴ ἀπελευθερώθηκε ἐν μέρει ἀπὸ τὴν τυραννία τῆς Θεοκρατίας καὶ τοῦ Δόγματος, ἀλλὰ οἱ πληγὲς ἀπὸ τὴν προηγηθεῖσα χιλιετία τοῦ σκότους ἦταν τόσο βαθειές, ὥστε μένουν ἀκόμη ἀνεπούλωτες καὶ ἀνεξίτηλες.) *** Μποροῦμε νὰ ποῦμε, ὅτι στὴ σημερινὴ Ἑλλάδα (καὶ ἴσως καὶ ἔξω ἀπ’ αὐτὴν) πράγματι ὑπάρχουν φαινόμενα θεωρητικῆς ἀναζητήσεως, πολιτισμικῆς ἐξελί- ξεως καὶ πνευματικῆς ὡριμάσεως τῆς κοινωνίας, ποὺ δὲν μποροῦν νὰ ἐξομοιω- θοῦν μὲ τὶς δῆθεν «ἐθνικὲς ἀνατάσεις» παλαιοτέρων περιόδων. Τοῦτο διαπι- στώνεται μὲ βεβαιότητα, ἂν παρατηρήσῃ κανεὶς τὴν ἀπομυθοποίηση σὲ ἐπίπε- δο συνειδήσεων πολλῶν «ἱερῶν καὶ ὁσίων», ποὺ δὲν εἶναι τίποτε ἄλλο ἀπὸ ἁπλᾶ ἰδεολογικὰ βάθρα μεγάλης ἀντοχῆς τῆς ἐπὶ πολλοὺς αἰῶνες κρατούσης τάξεως ἰδεῶν καὶ πραγμάτων. Ἐξ ἄλλου μία ἄλλη ἀπόδειξη τοῦ ἴδιου φαινομένου προ- έρχεται ἀπὸ τὴν ἐκτὸς συνειδήσεων πραγματικότητα, τὴν Ἐξ-ουσία, ἡ ὁποία ἐπίσης δείχνει ἀρκετὰ ὥριμη μπροστὰ σὲ μιὰ προοπτικὴ νὰ ξεπεράσῃ, νὰ ὑπερ- βῇ ἢ καὶ νὰ ἀρνηθῇ ἴσως τὸν ἑαυτό της. *** Μὲ τὴν οὕτω πως ἐπιχειρηθεῖσα (ἀπὸ τὴ σκοπιὰ τῆς Φιλοσοφίας τῆς Ἱστορίας καὶ τοῦ Πολιτισμοῦ) ἐκτίμηση τῆς παρούσας ἱστορικῆς φάσεως ὁδηγούμαστε στὴν ἔνδειξη, ὅτι ὁ σημερινὸς διαφωτισμὸς εἶναι τὸ ὁρατὸ προμήνυμα μιᾶς ἀλλαγῆς, τὴν ὁποία πιθανῶς καὶ κάποιοι φορεῖς τοῦ πνεύματος ποὺ πρόκειται νὰ ἀλλάξῃ τείνουν νὰ ἀποδεχθοῦν. Ἂν ἔτσι ἔχουν τὰ πράγματα, ἡ ἀλλαγὴ μπο- ρεῖ νὰ εἶναι καὶ βαθειά, καὶ εὐεργετική, καὶ ὁμαλή. Μπορεῖ νὰ εἶναι ἡ ἀλλαγή, ποὺ δὲν θὰ ἀνατρέψῃ καὶ δὲν θὰ διχάσῃ τίποτε ἄλλο ἀπὸ μιὰ ἄρρωστη καὶ πρὸ πολλοῦ ἐκφυλισμένη καὶ διχασμένη πραγματικότητα, ποὺ τὴν πληρώνει ἀκριβὰ ἡ ἀνθρωπότητα καὶ πρὸ παντὸς οἱ Ἕλληνες. Ἔτσι κι ἀλλιῶς ἡ θεωρητικὴ ἀνα- ζήτηση, ἡ πολιτισμικὴ ἐξέλιξη καὶ ἡ πνευματικὴ ὡρίμαση δὲν ἔβλαψαν, δὲν ἐκφύλισαν καὶ δὲν δίχασαν πουθενά, ποτὲ καὶ κανένα ἔθνος ἢ τὴ σύνολη ἀνθρω- πότητα. Δ.I.Λ.