Η ΣΤΕΝΟΓΡΑΦΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ Ἀπὸ τὴν ἀρχαία Ἑλλάδα στὴ Ρώμη καὶ ἔπειτα στὴν ὑπόλοιπη Εὐρώπη Ὁ γνωστός μας τρόπος γραφῆς, ποὺ ἐξυπηρετεῖ συγκεκριμένους πρακτικοὺς σκοποὺς καὶ παρὰ τὶς τεχνολογικὲς προόδους στὴν ἀποτύπωση τοῦ ἤχου ἐξακολουθεῖ νὰ εἶναι ἀναγκαῖο ἐφόδιο γιὰ ὡρισμένα ἐπαγγέλματα, ἐπινοήθηκε καὶ διαμορφώθηκε σύμφωνα μὲ τὶς ὑπάρχουσες πληροφορίες στὴν Ἀθήνα τῶν κλασσικῶν χρόνων. Ὅπως παραδίδει ὁ Διογένης ὁ Λαέρτιος στοὺς «Βίους Φι- λοσόφων», οἱ λόγοι τοῦ Σωκράτη διασώθηκαν ἀπὸ τὸν μαθητή του Ξε- νοφῶντα, ποὺ ἦταν, ὅπως χαρακτηριστικὰ ἀναφέρεται, «ὁ πρῶτος ὑποσημειωσάμενος τὰ λεγόμενα». Γίνεται εὐκόλως ἀντιληπτό, ὅτι ἡ ἀνάγκη ἐπινοήσεως τῆς στενογραφίας προέκυψε ὡς παρεπόμενο τῆς ἀνάπτυξης τῆς ρητορικῆς τέχνης. Ὡστόσο ἡ ἱστορία τοῦ συστήματος γραφῆς μὲ σύντομα καὶ κωδικοποιημένα στοιχεῖα πρέπει νὰ ἔχῃ βαθύτερες ρίζες. Ὡς ἀπαρχές του δύνανται νὰ ἐκληφθοῦν οἱ σῳζόμενες πινακίδες, ποὺ φέρουν στὴν ἐπιφάνειά τους γραφὴ «βουστροφηδόν». Πρακτικὰ ὁ τρόπος αὐτὸς καταγραφῆς τοῦ προφορικοῦ λό- γου ἦταν ὁ πλέον σύντομος, κάτι ποὺ ἀποδεικνύεται τόσο ἀπὸ τὴν ἀνεπιτήδευτη ἕως ἐντελῶς πρόχειρη καὶ σχετικὰ «ρηχὴ» χάραξη στὶς πλεῖστες τῶν περιπτώσεων, ὅσο καὶ ἀπὸ τὴ μηδαμινὴ ἀπώλεια χρόνου μὲ τὴν ὁλοκλήρωση μιᾶς ἀράδας καὶ τὴν ἔναρξη ἄλλης κά- τω ἀπὸ τὸ τέλος τῆς προηγουμένης. Γιὰ τὴν περαιτέρω διερεύνηση τῆς πορείας τῆς στε- νογραφικῆς τεχνικῆς, ἰδιαίτερη σπουδαιότητα ἔχουν ὡρισμένα ἀρχαιολογικὰ εὑρήματα, ὅπως ἡ κατὰ τὸ ἔτος 1883 ἀνακαλυφθεῖσα στὴν Ἀκρόπολη τῶν Ἀθηνῶν ἐνεπίγραφη πλά- κα, ποὺ φέρει σημειογραφικὰ στοιχεῖα καὶ ἔχει δημοσιευτῆ σὲ εἰδικὸ τόμο τῶν ἀττικῶν ἐπιγραφῶν. Τὸ ἐν λόγῳ ἀντικείμενο περιλαμβάνει καὶ ἑρμηνεία στενογραφικοῦ συστή- ματος, ποὺ ἀνάγεται στὸν 4ο π.X. αἰῶνα. Ὁ ἀρχαιολόγος-ἐπιγραφολόγος H. Gomperz, ποὺ εἶχε μελετήσει διεξοδικὰ τὸ σύστη- μα αὐτό, στὸ ἑρμηνευτικό του ὑπόμνημα σημείωνε συμπληρωματικὰ ὡς πρὸς τὴν ἀπο- κρυπτογράφηση τῶν χαρακτήρων τὰ ἑξῆς: «Τῶν δὲ συμφώνων ἡ μὲν εὐθεῖα καὶ βραχεῖα γραμμὴ τοῦ φωνήεντος κάτω μὲν τεθεῖσα δύναται “δέλτα”, ἐπάνω δὲ “ταῖ”, πρὸς δὲ “τεῖ”, τελευτεῖ “νῦ”. Μετέωρα δ’ ἐπὶ τὴν ἀρχὴν μὲν προσηγμένη “πεῖ”, πρὸς δὲ “τεῖ” τελευτεῖ, «μῦ». Κατὰ δὲ τὸ μέσον, πρὸς μὲν τὴν ἀρχὴν προσηγμένη “βῆτα”, πρὸς δὲ “τεῖ” τελευτεῖ, “ψεῖ”». Σὲ γενικὲς γραμμὲς τὸ σημειογραφικὸ σύστημα βασιζόταν στὴ συντομώτερη κατά τι γραφὴ τῶν στοιχείων τοῦ ἀλφαβήτου καὶ ἐπὶ τῆς παραστάσεως μεγάλου ἀριθμοῦ λέξεων μὲ εἰδικὰ γράμματα καὶ σημεῖα. Ἐκτὸς ἀπὸ τὴν Ἀθήνα ἐπιγραφὴ μὲ στενογραφημένο κείμενο ἔχει βρεθῆ στοὺς Δελφοὺς κατὰ τὶς ἀνασκαφὲς τοῦ 1895. Πρόκειται γιὰ πλάκα τοῦ 4ου ἢ 3ου αἰῶνα π.X., ποὺ περιέχει σημειογραφικοὺς συνδυασμοὺς συμφώνων.