Η ΚΙΝΗΣΙΣ ΤΩΝ ΙΔΕΩΝ Η ΚΙΝΗΣΙΣ ΤΩΝ ΙΔΕΩΝ ΚΩΣΤΑΣ ΜΑΝΔΗΛΑΣ, Ὁ Θ. Καΐρης καὶ ὁ Νεοελληνικὸς Διαφωτισμὸς Θεόφιλος Καΐρης (1784-1853): πρωτοπόρος τοῦ Νεοελληνικοῦ Διαφωτισμοῦ, κορυφαῖος φυσικός, θε- ολόγος καὶ φιλόσοφος πανευρωπαϊκῆς ἀναγνωρίσεως, πρωτεργάτης τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπαναστάσεως τοῦ 1821 καὶ μαχητὴς τοῦ στρατιωτικοῦ σκέλους της, πολιτικὸς ἄνδρας, βουλευτὴς καὶ ἐκπαιδευτικὸς παλλαϊκῆς ἀποδοχῆς. Παραδόξως ἐδιώχθη μανιωδῶς ἀπὸ τὸ μετεπαναστατικὸ ἑλλαδίτικο συντηρη- τικὸ κράτος τῆς ἀπελευθερωθείσας πατρίδας ἐπὶ τρεῖς σχεδὸν δεκαετίες μὲ ἐξορίες, φυλακίσεις, ἀφο- ρισμοὺς καὶ βασανιστήρια καὶ ἀφοῦ δολοφονήθηκε, οἱ διῶκτες του γέμισαν τὸ νεκρό του σῶμα μὲ ἀσβέ- στη γιὰ νὰ κάψουν τὰ «καινά του δαιμόνια»! Μετὰ τὸν Πλήθωνα-Γεμιστὸ ὁ συγκροτημένος ἱστορικὸς Κώστας Μανδηλᾶς διερευνᾶ τὴν προσω- πικότητα καὶ τὴ δράση μίας ἀκόμα μεγάλης καὶ παρεξηγημένης μορφῆς τοῦ νέου Ἑλληνισμοῦ, ἀξιο- ποιώντας ἱστορικὲς μελέτες, ἀρχειακὲς πηγές, καθὼς καὶ τὶς πραγματεῖες καὶ τὴν ἐπιστολογραφία τοῦ ἴδιου τοῦ Καΐρη. Δὲν στέκεται ἰδιαιτέρως σὲ σχολαστικὲς βιογραφικοῦ τύπου παραθέσεις, παρὰ δι- εισδύει οὐσιωδῶς στὸ ἱστορικὸ καὶ πολιτικὸ προσκήνιο καὶ παρασκήνιο ἐκείνης τῆς ἐποχῆς, προκει- μένου νὰ ἀντιληφθοῦμε τὶς συνθῆκες ποὺ ὡδήγησαν στὴν ρήξη τῶν ἐπαναστατῶν διανοουμένων μὲ τὸ νεοϊδρυθὲν βασίλειο καὶ στὴν κοινωνικὴ καὶ βιολογική τους ἐξόντωση ἀπὸ τὸ κράτος τῆς οἰκονομικῆς ὀλιγαρχίας, τῆς ἀντιδραστικῆς μοναρχίας καὶ τῆς ἐκκλησιαστικῆς θεοκρατίας. Σημειώνει σχετικῶς ὁ συγγραφέας: «Ὁ Καΐρης ἀντὶ νὰ ἀκολουθήσῃ ἕνα ἀνάλογο παράδειγμα ὅπως αὐτὸ τοῦ Κοραῆ, ὁ ὁποῖος μὲ ἐπιτυχία πέρασε στὸ κοινωνικὸ ἐπίπεδο τὶς ἔννοιες τῆς Ἐλευθερίας, τῆς Δικαιοσύνης, τῆς Ἰσονομίας, προτίμησε τὴν κατὰ μέτωπο ἐπίθεση. Μία μάχη ἐκ προοιμίου χαμένη στὸ στεῖρο καὶ ἄνυδρο τοπίο τῆς ἀνατολίτικης ἐσωστρέφειας. Ἄλλως θὰ μποροῦσε νὰ διατηρήσῃ τὸ σχο- λεῖο του, τὸ ὁποῖο σύντομα θὰ γινόταν ὁ πνευματικὸς πυρῆνας τοῦ τόπου, βοηθώντας ἀνάλογα μὲ τὴν δυναμικότητα τῶν δεδομένων τῆς ἐποχῆς, τὴν πνευματικὴ ζωὴ τοῦ τόπου»(σελ. 194). Καὶ ἀλλοῦ συμπληρώνει: «Ἡ ὑπόθεση Καΐρη δὲν ἦταν προϊὸν παρθενογενέσεως οὔτε ἡ ἁπλῆ δίω- ξη κάποιου αἱρετικοῦ ἱερέα ἀπὸ τὸ κατεστημένο τῆς ἐποχῆς. Ἀντιθέτως ἦταν ἡ προσπάθεια τοῦ βυ- ζαντινοῦ θεοσεβισμοῦ νὰ χειραγωγήσῃ τὶς φιλελεύθερες κοινωνικὲς δυνάμεις, ποὺ ἡ ἐπανάσταση τοῦ 1821 εἶχε ἀπελευθερώσει. Ἦταν ἕνα κτύπημα στὸ πνεῦμα τοῦ κοραϊσμοῦ σὲ ὅλες τὶς κοινωνικὲς καὶ πο- λιτικὲς ἐκφράσεις του. Ἦταν ἡ ἄρνηση στὴ δημιουργία ἑνὸς κράτους τῶν θεσμῶν καὶ τῆς νομιμότη- τας. Ἦταν ἡ ἧττα τῆς ἀστικῆς φιλελεύθερης δημοκρατίας «ἐν τῆ γενέσει» της. Ἦταν τὸ ἀποτέλεσμα τῆς συγκρούσεως: «ἀνάμεσα στὸν κοσμικὸ ἐνθικισμὸ καὶ στὴ θεοκρατικὴ θεώρηση τοῦ κόσμου»(σελ. 195). Θεωροῦμε πάντως, ὅτι μία τέτοια σημαντικὴ ἔκδοση θὰ ἔπρεπε νὰ συνοδεύεται ἀπὸ ἀναλυτικὸ εὑρε- τήριο ὀνομάτων καὶ νὰ προσέχῃ τὸν χωρισμὸ τῶν συλλαβῶν τῶν λέξεων, π.χ. ὄχι παρ-αβύστων (σελ. 167) οὔτε παρ-ελθόντος (σελ. 169). Ἐπίσης μπορεῖ ὁ συγγραφέας νὰ ἀποδέχεται τὴν κρατικοθεσμοθετημέ- Πῶς γράφονται οἱ σημερινὲς ἐγκυκλοπαίδειες Στὸν τέταρτο τόμο τῆς ἐγκυκλοπαίδειας «Grand Larousse» καὶ στὸ κεφάλαιο «Κλασικὴ Λογοτε- χνία» ἀναφέρεται πώς: «α. ἀρχαιότερα δημιουργήματα τοῦ Ἑλληνικοῦ Πνεύματος εἶναι τὰ ἡρωϊκὰ ἔπη τοῦ Ὁμήρου (8ος αἰ. π.X.), ἡ «Ἰλιάδα» καὶ ἡ «Ὀδύσσεια», γραμμένα σὲ δακτυλικὸ ἑξάμετρο... Μὲ τὸν Ὅμηρο ἡ ἀρχαία ἑλληνικὴ λογοτεχνία φθάνει ἀπὸ τὴν ἀρχὴ κιόλας τῆς ἱστορίας της στὸ ἀπόγειό της». Δέχεται τὴν παρθενογένεση τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς λογοτεχνίας ἀντίθετα μὲ τὴ βαθμιαία ἱστορικὴ ἐξέλιξη τῶν πραγμάτων. Ὁσχολιαστὴς Ἰω. Τζέτζης ἀποκαθιστᾶ πλήρως τὴν ἀλήθεια, γράφοντας: «Γιατὶ βρίσκω πὼς αὐτὸς (ὁ Ὅμηρος)μερικὰ μὲν ἀπὸ τὰ ἔπη τοῦ Ὀρφέα μετέφερε καθ’ ὁλοκληρίαν στὴ δική του ποίηση, ἄλλα δὲ πάλι κατὰ τὸ ἥμισυ τὰ ἀπέσπασε, ἀκόμη δὲ ἄλλα ἢ καὶ τὰ μετάφρασε ἢ καὶ τὰ μετέτρεψε ἀλλιῶς σὲ ποίηση... (ὅπως μεταξὺ ἄλλων τὸν πρῶτο στίχο τῆς Ἰλιάδας καὶ Ὀδύσσειας) “τὴν ὀργὴ τραγούδησε τῆς θεᾶς Δήμητρας τῆς ἀγλαοκάρπου... (καὶ) τώρα ἔλα γιὰ μένα Μοῦσα, τρα- γούδησε, κόρη Λειβήθρια...” Ὁ παλιὸς Ὀρφέας ἀπὸ τὸν ὁποῖο ὁ δικὸς μου χρυσὸς Ὅμηρος πολ- �