ΜΑΝΩΛΗΣ ΜΑΡΚΑΚΗΣ Ὕπαρξη καὶ Ἱστορία) (Εἰσαγωγικὰ στὴν ποιητικὴ τοῦ Νίκου Καζαντζάκη) Ὕπαρξη εἶναι ὁ τρόπος τοῦ εἶναι, ὅπου ὁ αὐθεντικὸς ἄνθρωπος συντελεῖται σὰν ὑ- πόσταση στὴν συνειδητοποίηση τῶν ὁριακῶν καταστάσεών του, ὅταν ὁ θάνατος, ἡ ἀ- γωνία κι ἡ ἀθωότητα καταλάμπουν στὸ βάθος τῆς ἱστορικότητας, ἐνῶ ἱστορία εἶναι ἡ ὄψη ἐκείνη τῆς ὕπαρξης ποὺ ἔχει τὴν ἀνθρώπινη ἐλευθερία σὰν καθοριστικὸ συντελε- στή. Προὐπόθεση τῆς ἱστορίας εἶναι ἡ μετάβαση ἀπὸ τὴν οὐσία στὴν ὕπαρξη, δηλαδὴ ἡ πραγμάτωση τῆς ἀνθρώπινης ἐλευθερίας στὴν ἐπιδίωξη τῶν σκοπῶν καὶ τῶν ἀξιῶν. Οἱ συλλήψεις καὶ οἱ ἐνοράσεις, ποὺ ἀποτελοῦν οὐσιαστικὲς δυνατότητες, βρίσκονται ἐπέκεινα τῆς ἱστορίας, ἐνῶ ὑπάρχουν στὴν ἱστορία, ὅταν ἀγγίζουν τὴν ἐμπειρικὴ ὕπαρ- ξη. Τὸ ἀπόλυτο ἄτομο καὶ τὸ ἀπόλυτα ἀτομικό, δηλαδὴ ἡ αὐθεντικὴ ὕπαρξη, εἶναι ἀ- νιστορικὰ κι ἀνεποικοινώνητα, στὸν βαθμὸ ποὺ δὲν μποροῦν νὰ προβληθοῦν ἐξωτερικά, δηλαδὴ ἱστορικά. Μὲ τὶς κατηγορίες αὐτὲς ἄς ἐξετάσωμε τὴν ποιητικὴ τοῦ Νίκου Κα- ζαντζάκη. ἫἩἫ ποιητικὴ προβλη ματικὴ τοῦ Νίκου Καζαντζάκη ριζοβολεῖ περισσότερο στὴν ὕ- παρξη παρὰ στὴν ἱστορία. Πρόκειται γιὰ μιὰ προβληματική, ποὺ δὲν συσκοτίζεται στὴν μεταφυσική της ἀπὸ τὴν ἱστορικὴ παρουσία, μιὰ προβληματική, ὅπου οἱ κατηγορίες τοῦ τόπου καὶ τοῦ χρόνου ---τοῦ ἱστορικοῦ τόπου καὶ τοῦ ἱστορικοῦ χρόνου--- διαστέλ- λονται, γιὰ νὰ γεννοβολήσουν μιὰν ὕπαρξη, ποὺ τίθεται πάνω ἀπὸ τὰ ὑψίπεδα τῆς ἱ- στορικῆς παράστασης. Ἢ ἱστορικὴ παρουσία βρίσκεται ἔτσι στὰ σύνορα, στὶς ἔσχα- τες ὁριακὲς καταστάσεις, ποὺ τὴν μετακινοῦν πρὸς τὴν ὕπαρξη, ἐνῶ μάχεται νὰ τὴν ὑ- περβῆ. Ὁ φόβος κι ἡ ἐλπίδα, ἡ ὀδύνη καὶ ἡ χαρά, τὸ καλὸ καὶ τὸ κακό, τὸ ὄχι καὶ τὸ ναὶ καὶ πάνω ἀπ᾽ ὅλα ἡ ἔσχατη ἀνέλπιδη ἀπειλή, δηλαδὴ ὁ θάνατος, ὅπου ὅλα ἀναιροῦν- ται ἢ ἀποκαλύπτονται, τὸ φοβερό, ἀνήλιαγο σημεῖο, ποὺ γίνεται ἀπέραντο καὶ κομίζει τὴν ἰαχὴ τῆς ἐλευθερίας, γίνονται στὴν ποιητικὴ τοῦ Νίκου Καζαντζάκη φλεγόμενοι ἄ- ἔονες τῆς ὑποστασιακὰ ἀλγούσας ψυχῆς του. Στὴν ραψωδία Χ τῆς Ὀδύσσειας, μέσα στὸ πολικὸ χωριὸ ὁ Ὀδυσσέας βιωματοποιεῖ τὴν κίνηση στὰ νερὰ τοῦ ἀνέλπιδου, σὰν τὴν μόνη ἀνθρώπινη βεβαιότητα μὲ καπετάνιο τὸν θάνατο. Εἶναι τότε ποὺ καταλάμπει τὸ ὕψιστο αἴτημα, ἡ ἀξίωση τῆς αὐτάρκους ἀναγωγῆς τῆς ἀναγκαιότητας σὲ βούληση, ὁ χωρὶς προσδοκία ἐγκόσμιος ἀγώνας, ἡ δίχως φόβο ἐνατένιση τοῦ κόσμου καὶ τοῦ νόμου του, μέχρι τὴν πιὸ αὐθεντική, σπαραχτικὴ καὶ συνάμα παράλογη ἐπιταγή: τὴν λύτρωση ἀπὸ τὴν ἴδια τὴν λευτεριά. Ἡ μεταφυσικὴ ἀλληλουχία τῶν ψυχικῶν αὐτῶν μεγεθῶν καταλάµπει στὴν Ὀδύσ- σεια μὲ ἰδιαίτερη ἔξαρση. Στὴν Π ραψωδία, ὅταν ἡ πολιτεία του καταλύεται ἀπὸ τὸν βρυχηθμὸ τοῦ ἡφαιστείου, ὁ Ὀδυσσέας σχεδὸν ξεφεύγει ἀπὸ τὰ φυσικὰ ὅρια τῆς ὕπαρ- ξής του --- στὴν ἱστορική του διάσταση --- καὶ σχεδὸν ἐξαὐλώνεται. Γιὰ τὸν Οδυσσέα δὲν ὑπάρχει πιὰ μήτε Θεὸς μήτε δικαιοσύνη μήτε ἀρετή οὔτε κἄν καὶ ὁ Αδης, καὶ χῶ- ρὶς πιὰ καμμιὰ προσδοκία πατᾶ στὴν κορφὴ τῆς ἀνέλπιδης λευτεριᾶς του, ἐνῶ στὴν ραψωδία Ω, στὴν ἔσχατη ἐξαὔλωσή του, ὁ νοῦς τοῦ ᾽Οδυσσέα πηδᾶ καὶ λευτερώνεται κι ἀπὸ τὸ στερνό του ἀκόμη κλουβί, τὴν ἴδια τὴν λευτεριά. Στὴν πορεία του πρὸς τὸν θάνατο --ἡ τραγικὴ οὐσία τῆς ἀνθρώπινης ἱστορικότη- τας -- , δηλαδὴ στὴν ἔσχατη καὶ στὴν μόνη ἀληθινὴ ἀνθρώπινη μεταμόρφωση, ὁ ἀγωνιζό- μενος ἄνθρωπος ἔχει συνείδηση τῆς κατάστασής του καὶ γι’ αὐτὸ εἶναι τραγικός. Δὲν » Διάλεξη ποὺ δόθηκε στὸ ᾿Ηράκλειο στὶς 24 Ὀκτωβρίου.