17770 ΔΑΥΛΟΣ/270, Ἰούνιος 2004 – ἄλλη ἡ ἠθική τους, ἡ δύναμη, ἡ κοινωνία τους. Αὐτὸς ποὺ γελοιοποιεῖται στὴν «Ἑλένη» εἶναι ὁ Θεοκλύμενος, ὁ ἐπίδοξος ἐραστὴς •μιᾶς Ἑλένης εὐσεβοῦς – ἀλλὰ ὄχι θρησκόληπτης, •μιᾶς Ἑλένης ποὺ ἀδιαφορεῖ γιὰ τοὺς ἐξωσυζυγικοὺς πειρασμούς, τοὺς ὁποίους ἀντιπαρέρχε- ται μὲ εὐελιξία καὶ καλοπροαίρετο «δόλο», •μιᾶς Ἑλένης ποὺ γνωρίζει νὰ συμπαθῇ καὶ τὸν ἐχθρὸ ἀκόμη, •μιᾶς Ἑλένης ποὺ γνωρίζει τὶς διακρίσεις ποὺ ἐμπεριέχονται στὸ ἀνθρωπιστικὸ ἰδεῶδες, •μιᾶς Ἑλένης ποὺ γνωρίζει νὰ ἐπιλέγῃ τὰ κατάλληλα γιὰ τὴν κάθε περίσταση συναισθήματα, •μιᾶς Ἑλένης ποὺ ἔχει ἱεραρχήσει ἀξίες καὶ ποιότητες διαπροσωπικῶν σχέσεων, τὶς ὁποῖες με- ταφράζει σὲ πράξη ὕστερα ἀπὸ ὥριμη κρίση καὶ ὀρθολογισμό, ἐκφρασμένες μέσα ἀπὸ μία «ντρο- παλὴ» μετριοπάθεια (Ἑλένη: «ἂν ἔχουν γνώμη οἱ γυναῖκες», «Ἑλένη», 1157) καὶ φαινομενικὸ δισταγμό. Ἂν ἡ Ἑλένη τῆς «Ἰλιάδας» (δ. 201) μπορεῖ νὰ «παίζῃ μὲ τὶς καρδιὲς» τῶν ἀνδρῶν ἀναστατώνο- ντας οἴκους καὶ πατρίδες, ἔθιμα καὶ θεσμούς, νὰ φεύγῃ, γιὰ νὰ ἐπιστρέψῃ στὸν πρῶτο της ἄντρα μετὰ ἀπὸ δεκάχρονη ἀπουσία ἀπὸ τὸ σπιτικό της, μεταμελημένη τάχα καὶ μετανοιωμένη, ἡ Ἑλένη στὴν «Ἑλένη» εἶναι ἄλλη. Καὶ ἡ ἄλλη τούτη Ἑλένη τοῦ Εὐριπίδη εἶναι «κυρία» μὲ ὅλη τὴ σημασία τῆς λέξης. Σὲ βαθμὸ ποὺ νὰ μπορῇ νὰ κατηγορηθῇ ὡς ὑπερβολική. Εἶναι πρόθυμη νὰ δώσῃ καὶ στὴ ζωή της ἀκόμη ἕνα ἔνδοξο τέλος, παρασύροντας καὶ τὸ Μενέλαο στὸν ἡρωισμό, προκειμένου νὰ ὑπερα- σπιστῇ: ὄνομα – ἀξιοπρέπεια – τιμή (Ἑλένη: «Πῶς θὰ πεθάνουμε ὅμως δοξασμένα;», «Ἑλένη», στ. 924). Εἶναι ἀληθινὴ βασίλισσα, πραγματικὰ εὐγενὴς καὶ τὸν κώδικα ἀριστοκρατικῆς τιμῆς τὸν ἐπε- κτείνει καὶ στὸ γυναικεῖο φῦλο. Μὲ τούτη τὴ στάση της ἡ Ἑλένη πλησιάζει βέβαια τὴν ὁμηρικὴ Πηνελόπη, ποὺ κατὰ τὸν Ὅμη- ρο ἀποφεύγει μὲ δόλο τὴν ἐρωτικὴ πολιορκία τῶν μνηστήρων, πλησιάζει ὅμως καὶ τὴ γυναῖκα τῆς δημοτικῆς μας παράδοσης. Αὐτὴ ποὺ στὸ «Γυρισμὸ τοῦ Ξενιτεμένου» (Κείμενα Νεοελληνικῆς Λο- γοτεχνίας Α´ Γυμνασίου, σελ. 232) ἀρνεῖται καὶ ἕνα της φιλὶ ἀκόμη στὸν ἄντρα ποὺ τῆς παρουσιά- ζεται ὡς φίλος τοῦ νεκροῦ συζύγου της. Ἡ ἄρνηση τῆς γυναίκας εἶναι τόσο κάθετη, ποὺ δὲν ὑπο- κύπτει ἀκόμη καὶ ὅταν τὸ «φιλὶ» παρουσιάζεται ὡς ἡ τελευταία ἐπιθυμία τοῦ (δῆθεν) νεκροῦ συ- ζύγου της ἀπὸ τὸν ξένο. Ἡ γυναῖκα προθυμοποιεῖται νὰ ἀνταμείψῃ τὸν ξένο γιὰ τὴν προσφορά του ἀπέναντι στὸ νεκρὸ (ὑποτιθέσθω) σύζυγο, φιλί της ὅμως δὲν θὰ τοῦ παράσχῃ ποτέ. Ἐδῶ βέβαια πρό- κειται γιὰ δοκιμασία, στὴν ὁποία ὁ ἴδιος ὁ σύζυγος ὑποβάλλει τὴ γυναῖκα του παριστάνοντας τὸ φίλο του καὶ ἡ γυναῖκα ἀναδεικνύεται «κυρία»: ἀξιοπρεπής, τίμια, πιστή. Μὲ τὸ δικό του τρόπο ἐγκωμιάζει τὴν Ἑλένη ὁ ρητοροδιδάσκαλος Γοργίας ὁ Λεοντῖνος (483-376 π.X.). Προκειμένου νὰ διαφημίσῃ τὴν τέχνη του, προχωρεῖ σὲ ἐγκωμιασμὸ τῆς Ἑλένης βασισμένο τόσο σὲ ἐπιχειρήματα, ὅσο καὶ σὲ σοφίσματα. Κατ’ αὐτὸν ἡ Ἑλένη «βιάσθηκε», ἐξαπατήθηκε καὶ ἐρωτεύθηκε. Καὶ πόσα ἐλαφρυντικὰ δὲν μπορεῖ κανεὶς νὰ ἀναγνωρίσῃ στὸν ἔρωτα; Ἂν ὁ ἔρωτας εἶναι δικαίωμα, πολὺ φοβοῦμαι πὼς εἶναι ταυτόχρονα καὶ ὑποχρέωση. Ἂν ὅμως ἡ «εὐγένεια ὑποχρεώνει», τότε σύμφωνα μὲ τὸν «ἀπὸ σκηνῆς φιλόσοφο» Εὐριπίδη ἡ εὐγένεια ὑποχρεώνει νὰ εἶναι ὁ ἔρωτας ἱπποτικός, δηλαδὴμονογαμικός, ὅπως παρουσιάζεται στὴν Ἑλένη, τὴν ἡρωίδα τοῦ ὁμώνυμου δράματος. Μάλιστα στὶς «Θεσμοφοριάζουσες» τοῦ Ἀρι- στοφάνη (στ. 850) γίνεται λόγος γιὰ Ἑλένη «καινή», δηλ. «καινούργια» – μὲ «ἦθος χρηστόν». Ἡ Ἑλένη εἶναι ἡ κατ’ ἐξοχὴν γυναῖκα, Μῦθος, Πρότυπο κι Ἀλήθεια, Σύμβολοτελικά. Στὴν ὁμώνυμη τραγῳδία τοῦ Εὐριπίδη ἡ Ἑλένηαἵρεται στὰ ὑψηλὰ ἐπίπεδα μιᾶς καταξιωμένης ἀνθρώπινης προσωπικότητας μὲ Λόγο, ἀνθρωπιστικὸ περιεχόμενο, βάθος καὶ οὐσία. Κυριακὴ Λύσσα Φιλόλογος-Λογοτέχνις