Η.Λ. ΤΣΑΤΣΟΜΟΙΡΟΣ ᾿Απὸ τὸν κυκλώπειο οἰκισμὸ τῆς Θεογονίας στὴν πόλιν ἄκρην τῶν ὁμηρικῶν ἐπῶν 1. Ὃ ᾿Αριστοτέλης στὰ Πολιτικά του ἀνατρέχοντας στὴ γέννηση τῆς κοινωνικῆς ἑνώσεως τῶν ἀνθρώπων τὴν θεωβρεῖ ἀποτέλεσμα φυσικῆς αἰτίας: «Διότι δὲ πολιτικὸν ὁ ἄνθρωπος ζῷον πάσης μελίττης καὶ παντὸς ἀγελαίου ζῴου μᾶλλον δῆλον. Οὐδὲν γάρ, ὧς φαμεν, μάτην ἡ φύσις ποιεῖ». Πρώτη µορφή, συνεχίζει, εἶναι «αἱ ἀποικίαι διὰ τὴν συγγένειαν. Καὶ τοῦτ᾽ ἔστιν ὅ λέγει Ὅμηρος “θεμιστεύει δὲ ἕκαστος παίδων ἠδ᾽ ἀλό- χων». . Ἔχω ἀναπτύξει σὲ προηγούμενα τεύχη τοῦ Δαυλοῦ (29, 32-33/1984) τὴν ἱστορικὴ ἀρχὴ τῶν ἀνθρώπων τοῦ ἑλληνικοῦ χώρου, ὅπως αὐτὴ προκύπτει ἀπὸ τὰ πανάρχαια κείμενα τῆς Θεογονίας (ποὺ δημοσιεύει ἁπλῶς ὁ Ἡσίοδος) καὶ ἀκόμη τοῦ Ἔργα καὶ Ἡμέραι τοῦ "Ἡσιόδου καὶ τῶν ὁμηρικῶν ἐπῶν. Καὶ ὁ ᾿Αριστοτέλης θεώρησε σὰν βάση τοῦ κοινωνικοῦ γίγνεσθαι στὸν ἑλληνικὸ χῶρο τοὺς κτηνοτρόφους Κύκλωπες. Μᾶς λέ- γει: «Σποράδες γὰρ καὶ οὕτω τὸ ἀρχαῖον ᾧκουν». Αὐτὴ τὴν πρώτη μορφὴ ἀποικίας μιᾶς οἰκογένειας τὴν ἀποκαλεῖ «κώμην», καὶ γι’ αὐτό, συνεχίζει, ὀνομάζονται ἀπὸ με- ρικοὺς ὁμογάλακτοι οἱ κάτοικοι αὐτῆς. Διότι εἶναι τὰ τέκνα τοῦ οἴκου καὶ τὰ τέκνα τῶν τέκνων του. Ἢ δὲ ἐκ περισσοτέρων κωμῶν κοινωνία σχηματίζει τὴν τέλεια πόλιν. ᾿Απὸ αὐτὰ συνάγομε, ὅτι «φανερὸν τῶν φύσει ἡ πόλις ἐστι, καὶ ὅτι ἄνθρωπος φύσει πο- λιτικὸν ζῷον». Ὁ Ὅμηρος, συνεχίζει ὁ ᾿Αριστοτέλης, ὀνειδιστικὰ ἀποκαλεῖ τὸν ἄπο- λιν «ἀφρήτωρα, ἀθέμιστον, ἀνέστιον» (Ἰλ. [---63), διότι θεωρεῖ ὅτι ἕνας ἄνθρωπος χω- ρὶς οἰκογένεια, χωρὶς νόμους, χωρὶς ἑστίες εἶναι ἐκ φύσεως πολεμοχαρής, καθὼς εἶναι ἐκτὸς ῥόλου κοινωνικοῦ, «ὥσπερ ἐν πεττοῖς». Αὐτὸ τὸ ἀριστοτελικὸ «ὥσπερ ἐν πετ- - τοῖς» θεωρῶ ἀναγκαῖο νὰ ἑρμηνεύσω καὶ ἀναλύσω σὲ νοήματα, διότι ἀποκαλύπτει τὸν βαθύτατο πυρῆνα, τὸ «εἶναι» τοῦ κοινωνικοῦ ὄντος ἄνθρωπος. Γιὰ τοὺς γνωρίζοντες σκάκι, «πεσσοί» εἶναι τὸ ἑλληνικὸ ὄνομα τῶν πιονιῶν. (Στὴν ᾽Αμερικανικὴ ᾿Εγκυκλοπαίδεια καὶ στὴ λέξη «ο655» δίνεται ἡ πληροφορία ὅτι τὸ σκάκι ἦταν γνωστὸ ἀπὸ τοὺς χρόνους τοῦ Ομήρου. Σχετικὰ βλ. τὴ σπουδαία μελέ- τη τοῦ Κ. Πλεύρη «Περὶ τῆς φύσεως καὶ τῆς Ἱστορίας τοῦ Σκακιοῦ»). Κάθε πεσσὸς (πιόνι) ἐκτελεῖ προκαθορισμένη ἀπὸ τοὺς κανόνες τοῦ παιχνιδιοῦ κίνηση (π.χ. ἵππος - πύργος κλπ.). Αὐτὸ τὸ ὑποχρεωτικὸ εἶδος κινήσεων τῶν πεσσῶν ἑρμηνεύει ἀφ᾽ ἑνὸς τοὺς «κατὰ φύσιν λόγους» γιὰ ἕναν ἀναγκαῖο κοινωνικὸ καταμερισμό, ποὺ σκοπεύει στὴν ἐπιτυχία, στὸ αἴσιο ἀποτέλεσμα, µέσω τῆς νίκης, τοῦ ἀγῶνος. ᾿Αφ᾽ ἑτέρου ὅμως μᾶς ἀποκαλύπτει τὴν ἐξάρτηση ὅλων τῶν πεσσῶν, ἀπὸ τοῦ βασιλέως μέχρι τοῦ ἁπλοῦ στρατιώτη, ἀπὸ μία ὑπεράνω αὐτῶν νόηση - βούληση, ποὺ συνεχίζει νὰ ἐπιδιώκει μορ- φὲς.νοητικώτερες καὶ δι᾽ αὐτῶν τὴν ἐπικράτηση (σ᾽ αὐτὴ τὴν ἀντιμαχία) τοῦ νοητικώ- τερου, ποὺ σηµαίνει λιγώτερες θυσίες τοῦ ἴδιου ἀλλὰ καὶ τοῦ ἀντιπάλου. Αὐτὴ ἡ ἀντι- μαχία (πόλεμος, καθ’ Ἡράκλειτον) ἐκφράζεται ὡς «φυσικὴ ἐπιλογὴ» καὶ συνιστᾶ, θὰ ἔλεγα, τὸν οὐσιαστικώτερο παράγοντα, ἄν ὄχι τὸν μοναδικό, στὸ συμπαντικὸ γίγνε- σθαι. 2. ᾽Απὸ τοὺς Κύκλωπες κτηνοτράφους, ποὺ εἶναι οἱ πρῶτοι θεμελιωτὲς τοῦ μεγά- λου καὶ πανάρχαιου πολιτισμοῦ τῶν ἀνθρώπων τοῦ ἑλληνικοῦ χώρου, ξεκινᾶ ἡ ἱστορι- κὴ μνήμη (ἀλήθεια). "Ἔχω γράψει περὶ τῶν Κυκλώπων καὶ ἔχω ἐξηγήσει τὰ σχετικὰ μὲ τὸ ὄνομά τους (Δαυλός, 32-33/1984): θεωρῶ ὅμως καθῆκον πρὸς τὴν ἱστορικὴ ἀλή- θεια, νὰ ἀπαντήσω ἐδῶ στοὺς ἠθελημένα στρεβλωτὲς τῶν θεμελίων τῆς ἱστορίας τοῦ πολιτισμοῦ ὁλόκληρης τῆς ἀνθρωπότητας. Οἱ Κύκλωπες δὲν ὑπῆρξαν, ὅπως προσπά- θησαν ν᾽ ἀποδείξουν, μυθολογικὰ μονόφθαλμα ἐκτρώματα τῆς φύσης. Οἱ στίχοι 144, 145 τῆς Θεογονίας, ποὺ περιγράφουν δῆθεν τοὺς Κύκλωπες [Κύκλωπες δ᾽ ὄνομ᾽ ἦσαν ἐ- πώνυμον, οὕνεκ᾽ ἄρα σφέων κυκλοτερὴς ὀφθαλμὸς ἕξεις ἐνέκειτο μετώπῳ] ἔχουν ἄθετη- θεῖ ἀπὸ τοὺς μεγαλυτέρους σχολιαστὲς τοῦ ἡσιόδειου ἔργου Οοείππηρ καὶ ΝΝοΙ (βλ. Ηε- σἰοαί (αγμιίπα τοῦ Αοίσιως Ε7491) καὶ πρέπει νὰ θεωρηθοῦν ὡς πλαστογράφων ἔργο. Θεωρῶ ὅμως ἀκόμη, ὅτι καὶ οἱ ὁμηρικοὶ στίχοι (Ὁδύσ. 1 175-176), ποὺ χαρακτη- ρίζουν τοὺς Κύκλωπες ὡς ἄγριους, ὑβριστές, ἀφιλόξενους, ἄδικους (ὄχι πάντως ἐ-