ΗΛΙΑΣ Λ. ΤΣΑΤΣΟΜΟΙΡΟΣ Ἢ ἀρχὴ τῶν ὄντων, ἣ κίνηση τῶν Ὠκεανῶν καὶ ἡ σφαιρικότητα τῆς Γῆς ἦταν γνωστὰ ἀπὸ τὴν ἐποχὴ τῆς συνθέσεως τῆς «Θεογονίας» «Ὠκεανόν τε γὰρ Τηθὺν ἐποίησαν τῆς γενέσεως πατέρας» [Αριατοτέλης]. Ι Μετὰ τὶς παµπάλαιες κοσμµολογικές ἀντιλήψεις, ποὺ ἡ Θεογονία τὶς τοποθετεῖ πρὸ τῆς παρουσίας τοῦ Διός, προχωρῶ στὴν παρουσίαση καὶ τῶν ἄλλων συμπερασμάτων ποὺ περιέχονται σ᾽ αὐτὴν καὶ ποὺ ἀφοροῦν στὸν πλανήτη µας καὶ στὸν ἄνθρωπο. Ὃ ᾿Αριστοτέλης ἀναζητώντας τὴν ἀρχὴ τῶν αἰτίων τῆς γενέσεως, ὅπως μᾶς λέει, «καὶ τοὺς πρότερον ἡμῶν εἰς ἐπίσκεψιν τῶν ὄντων ἑλθόντας καὶ φιλοσοφήσαντας περὶ τῆς ἀληθείας», κατέληξε στὸ συμπέρασμα ὅτι: «Εἰσί δέ τινες οἵ κατὰ τοὺς παµπαλαίους καὶ πολὺ πρὸ τῆς νῦν γενέσεως καὶ πρώτους θεολογήσαντας οὕτως οἵονται περὶ τῆς φύ- σεως ὑπολαβεῖν Ὠκεανόν τε γὰρ καὶ Τηθὺν ἐποίησαν τῆς γενέσεως πατέρας2»' συµ- πληρώνει δὲ ὅτι: ἡ γνώμη αὐτὴ πόσο παλαιὰ εἶναι, σ᾽ ἐμᾶς εἰσέτι «ἄδηλον εἴη» («Μετὰ τὰ φυσικά», 1.3, 983 Ὁ καὶ μετά). Ὃ ᾿Αριστοτέλης ἀναγνωρίζει ὅτι «οἱ πρῶτοι ἐπισκέπται» τῆς ὀντολογίας καὶ «φιλοσοφήσαντες περὶ τῆς ἀληθείας» πρέπει νὰ ἀναζητηθοῦν στοὺς παμπάλαιους χρόνους, καὶ μάλιστα (ἄς προσέξουμε ἰδιαίτερα αὐτὸ ποὺ τονίζει) «πολὺ πρὸ τῆς νῦν γενέσεως». Ἡ νῦν γένεσις εἶναι ἡ ἀπὸ Δευκαλίωνος καὶ μετά. Τὸ γεγονὸς αὐ- τὸ προκαλεῖ ἀσφαλῶς καὶ στὸν ἴδιο πολλὰ ἐρωτηματικά, καὶ γι’ αὐτὸ καταλήγει προσθέ- τοντας ὅτι ἕνα τόσο σημαντικὸ γεγονὸς δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ τὸ ἐπιβεβαιώσουμε, δυστυ- χῶς (ἄδηλον εἴη). "Ας δοῦμε ὅμως τὰ ὀντολογικὰ συμπεράσματα τῶν παμπαλαίων χρόνων, ὅπως δια- σώθηκαν στὴν Θεογονία. Γιὰ τὰ θέματα ποὺ θὰ μᾶς ἀπασχολήσουν, θεώρησα σκόπιμο καὶ σὰν πρόλογος καὶ σὰν ἐπίλογος νὰ ἀκουσθοῦν οἱ σύγχρονες τῆς ἐπιστήμης θέσεις (συ- νοπτικά), ὥστε ὁ ἀναγνώστης νὰ παρακολουθήσει εὐχερῶς τὶς ἀπόψεις «τῶν πρότερον ἡ- μῶν εἰς ἐπίσκεψιν τῶν ὄντων ἐλθόντων», καὶ νὰ κατορθωθεῖ ἡ εὐχερὴς καὶ ἄμεση σύγκρι- ση καὶ ἡ συναγωγὴ ἐξ αὐτῆς τῶν ἀναγκαίων συμπερασμάτων. Τὸ νερὸ εἶναι πρωταρχικὸ συστατικὸ τοῦ πλανήτη µας καὶ ἐνυπάρχει σ᾽ αὐτὸν εἴτε ὑ- πὸ μορφὴν κρυσταλλικοῦ ὕδατος σ᾽ ὅλα σχεδὸν τὰ πετρώματα εἴτε ὑπὸ μορφὴν ὑδρα- τμῶν. ᾿Ακόμη καὶ στὸ πυρακτωμένο μῖγμα τῶν ἐγκάτων τῆς γῆς ὑπάρχει νερό. Ἔν συνε- χεία ἡ ὑδρόσφαιρα (τὸ ὑγρὸ περίβλημα τῆς γῆς) καλύπτει τὰ 3/4 περίπου τῆς ἐπιφάνειάς της, τὸ δὲ ὑπόλοιπο 174 διαβρέχεται ἐν μέρει ὑπὸ μορφὴν ποταμῶν, λιμνῶν καὶ ὑπογείων ὑδάτων. Κάτω ἀπὸ τὸ ὑδάτινο περίβλημα ἐκτείνεται ὁ στέρεος ὄγκος τοῦ πλανήτη μας. Ἡ δομὴ τῶν στρωμάτων τῆς λιθόσφαιρας, παρὰ τὶς προόδους τῆς γεωλογίας, δὲν ἔχει . ἀκόμῃ πλήρως μελετηθεῖ. Τὰ ὑλικὰ πάντως ποὺ ἀπαρτίζουν τὸν στέρεο φλοιὸ εἶναι ὁ γρα- νίτης καὶ ὁ βασάλτης. Τὸ γρανιτικὸ κρυσταλλοπαγὲς στρῶμα τῆς λιθόσφαιρας δὲν εἶναι συμπαγές, ἀλλὰ ᾱ- ποτελεῖται ἀπὸ μεγάλα τεμάχια, τὰ ὁποῖα ἐπιπλέουν πάνω στὸ ἄμορφο καὶ παχύρρευ- στο στρῶμα τοῦβασάλτου σὲ κατάσταση «ἰσοστασίας». Ἰσοστασία καλοῦμε τὴν ἰσορρο- πία τῶν διαφόρων ὄγκων, ποὺ ἀντιστοιχεῖ στὴν πλευστότητα ὅλων τῶν σωμάτων ἐντὸς τῶν ὑγρῶν. Ἔτσι μποροῦμε νὰ ἰσχυριστοῦμε, ὅτι οἱ ἤπειροι ἐπιπλέουν ἐπὶ τοῦ βασάλτου. Τὸ γεγονὸς αὐτὸ ἔπαιξε καὶ παίζει σημαντικὸ ρόλο στὴν ἱστορία τῆς γῆς, καὶ ἰδιαίτερα στὴν «ὀρογένεση» (στὴ γένεση τῶν βουνῶν). Κάθε φορά, ὅμως, ποὺ ἡ ἰσοστασία διατα-