ΗΛΙΑΣ Λ. ΤΣΑΤΣΟΜΟΙΡΟΣ Ἢ πανάρχαια ἀντιεξουσιαστικὴ παιδεία τῆς ἐνάρχου τάξεως «Περὶ πολιτείας ἀρίστης τὸν μέλλοντα ποιήσασθαι τὴν προσήκουσαν ζήτησιν ἀνάγκην διορίσα- σθαι πρῶτον τὶς αἱρετώτατος βίος. ᾿Α δήλου γὰρ ὄντος τούτου καὶ τὴν ἀρίστην ἀναγκαῖον ἄδηλον εἶναι πολιτείαν» (Αριστοτέλης, Πολιτικά, Η 1323ᾳ). Θὰ ἐπαναλάμβανα ἐδῶ, παραλλάσσοντας τὸ ᾿Αριστοτέλους πόρισμα, ὅτι ὅποιος θέ- λει νὰ ἐπιδοθεῖ στὴν ἐμπρέπουσα ἔρευνα γιὰ τὸ ποιὰ ὑπῆρξε ἤ εἶναι ἡ ἀρίστη πολιτεία ὀφείλει νὰ καθορίσει ποιὸς εἶναι κατ᾽ αὐτὸν ὁ αἰρετώτατος βίος καὶ ἀκόμη μὲ ποιὰ παι- δεία γεννιέται. Γιατὶ τῆς ἀρίστης πολιτείας ὁ βίος καὶ ἡ παιδεία εἶναι ἕνα καὶ τὸ αὐτὸ. Γιὰ ν᾿ ἀντιληφθοῦμε τὴν «ἐν δυνάμει» παρουσία τῆς παιδείας καὶ τὴν ἐπίδρασή της ἐπὶ τοῦ πο- λιτικοῦ βίου, πρέπει νὰ τὴν ἀναζητήσουμε σὲ κάθε ἀνθρώπινη ἐκδήλωση, ἀτομικὴ καὶ κοινωνική. Μετὰ ἀπ᾽ αὐτὸ τὸ σύντομο καθορισμὸ τῆς ἀξίας καὶ τῆς σημασίας τῆς παιδείας θὰ ἐ- πιχειρήσω ν᾽ ἀναφερθῷ στὴν παιδεία τοῦ πρώτου (ἐποχὴ Διός) μεγάλου πολιτισμοῦ τῆς ἀνθρωπότητας. Αὐτός, δυστυχῶς, ὁ πολιτισμός συνεχῶς διασύρεται σὰν «μυθολογία τῶν Ἑλλήνων» μὲ φυσικὸ ἐπακόλουθο ὁ κλασσικὸς νὰ ἐμφανίζεται σὰν «θαῦμα ἀνερμήνευ- το» Καὶ νὰ διασύρεται ἐπίσης καὶ αὐτός, παρερμηνευόμενος, σὰν πρόδρομος τῆς Εὐρω- παϊκῆς σκέψης, ποὺ αὐτή, ἄν κριθεῖ ἀπὸ τὴν «πολιτικὸ βίο» της, θὰ ἀποδειχθεῖ ὅτι βύζαξε καὶ μεγάλωσε μὲ τὸ γάλα τῆς ρωμαίας λύκαινας, ποὺ ἐπικράτησε τρώγωντας τὶς σάρκες καὶ ὄχι τὸ πνεῦμα τοῦ Ἑλληνικοῦ Λόγου. Οἱ πολιτισμοὶ (καμώνονται οἱ ὑβριστὲς πὼς δὲν τὸ γνωρίζουν) δὲν φυτρώνουν... Κα- νένας μεγάλος πολιτισμὸς δὲν παρουσιάστηκε, ἄν δὲν εἶχε στηριχθεῖ σὲ κάποιο προηγού- μενό του, ποὺ κι αὐτὸς μὲ τὴ σειρά του εἶχε στηριχθεῖ σ᾽ ἄλλους στὸ μακρινὸ ἤ κοντινὸ παρελθόν. Οἱ ἐμπνευσμένοι ἡγέτες δὲν ἀρκοῦν! Τὰ μηνύματά τους, γιὰ νὰ σχηματιστοῦν κατ᾽ ἀρχὴν καὶ γιὰ νὰ ἐκφράσουν «τὰ μέγιστα», ἔχουν ἀνάγκη καὶ μεγίστης γλώσσας. Γιὰ νὰ περάσουν τὰ μηνύματα αὐτὰ στοὺς λαοὺς καὶ γιὰ νὰ κατανοηθοῦν ἀπ᾽ αὐτούς, πρέπει νὰ ἔχει προηγηθεῖ παιδεία ἀνάλογη. Φτάνεις ἐκεῖ ποὺ ἡ γλῶσσα σου φτάνει καὶ ἐπιδρᾶ ἀλ- λάζοντας τὸν κοινωνικὸ ρυθμὸ μόνο διὰ τῆς παιδείας. Μὲ δάνειον γλῶσσα καὶ λόγο δὲν δημιουργεῖς τέχνη, θεατρικὸ λόγο, δικανικὸ λόγο, κοσμολογικὲς ἀντιλήψεις, ἀστρονομι- κὲς παρατηρήσεις, ὀντολογικὲς ἀπόψεις καὶ τόσα ἄλλα, ποὺ τεκμηρίωσαν σὰν σύνολο τὸν πανάρχαιο Ἑλληνικὸ Λόγο. Μετὰ ἀπ᾿ αὐτὴν τὴν παρένθεση, ποὺ εἶναι ἀπάντηση σὲ πολλοὺς δῆθεν εἰδικούς, ποὺ δὲν ἐννοοῦν νὰ ξεκολλήσουν τὸν Ἑλληνικὸ Λόγο καὶ νὰ τὸν ἐρευνήσουν πέραν τοῦ 8ου π.Χ. αἰώνα, ἐπανέρχομαι στὸ ἐν ἐπικεφαλίδι θέμα μας. . κι κ Ἢ ἀρχὴ τοῦ κοινωνικοῦ γίγνεσθαι καὶ τῆς πορείας τῆς ἀνθρώπινης πρὸς τὸν πρέπον- τα βίον στὸν Ἑλληνικὸ χῶρο ξεκινᾶ μὲ τὸ «Κυκλώπειο δίκαιο», πού, ὅπως ὁ Ὅμηρος ἀ- ναφέρει (Ὁδύσσ., ι, 112-115}, ρυθμίζει τὴν οἰκογενειακὴ ζωή, ὄχι ὅμως τὴν ἐνταγμένη μέ- σα σὲ κάποια εὐρύτερη κοινωνικὴ ὁμάδα. Ὃ ᾿Αριστοτέλης θεώρησε τὴν εὐρύτερη ὁμάδα (πολλὲς οἰκογένειες) σὰν μιὰ δεύτερη βαθμῖδα τοῦ κοινωνικοῦ γίγνεσθαι καὶ τὴν ὀνόμασε «κώμη». Ἔχω γράψει στὸν Δαυλό, τεῦχος 39/85, μὲ τίτλο «᾿Απὸ τὸν κυκλώπειο οἰκισμὸ στὴν “πόλιν ἄκρην» πολλά, καὶ ὁ ἀναγνώστης μπορεῖ νὰ βρεῖ ἐν ἐκτάσει τὴν ἑρμηνευτι- κή µου θέση ἐπὶ τοῦ θέματος. ᾿Εδῶ ἰδιαίτερα θὰ σταθῶ στὴν ἰδέα «ἔναρχος τάξις», ποὺ ταύτιζε τὸν πρέποντα βίο μὲ τὰ ἑκάστοτε ἀνθρώπινα μέτρα σὲ κάθε πολιτιστικὴ βαθμῖδα. Ἢ κοινωνικὴ πορεία «ἀεΐ» συμπληροῦτο μὲ τὴν βαθμιαία συνειδητοποίηση, ὑπὸ τῶν μελῶν της, τῆς σχέσεως φύση - ἄνθρωπος. Αὐτὴ τὴν ἐν τῷ σύμπαντι εἰκόνα τάξεως προ- σπαθοῦσε καὶ ἡ κοινωνικὴ ὁμάδα νὰ μιμηθεῖ. « Ἥλιος γάρ οὐχ ὑπερβήσεται μέτρα, εἰ δὲ μὴ Ἐρινύες μιν Δίκης ἐπίκουροι ἐξευρήσουσιν», δίδασκε ὁ Ἡράκλειτος [-- οὔτε ὁ Ἥλιος δη- λαδὴ δὲν μπορεῖ ἄνευ τιμωρίας νὰ ὑπερβεῖ τὸ μέτρο, γιατὶ θὰ τὸν βροῦν οἱ Ἐρινύςς, ποὺ βοηθοῦν τὴν Δικαιοσύνη (ἀπ. 94)]. Αὐτὰ τὰ «μέτρα» καθόριζαν τὶς διαδικασίες στὸν πρέ- ποντα ἀνθρώπινο βίο. «ἀνθρώποισι γάρ εὐθυμίη γίνεται μετριότητι τέρψιος καὶ βίου