ΛΑΜΠΡΟΣ ΝΤΟΚΑΣ τοῦ Πανεπιστηµίου Πατρῶν Ἢ γνώση τῆς Φύσης καὶ ἡ γνώση τῆς Ἱστορίας Ὑπάρχει ἀντιστοιχία τῆς φυσικῆς ἐντροπίας στὴν κοινωνία; "Αν ἀνατρέξουμε σὲ ἐπιστημονικὲς διατριβὲς παλαιότερων ἐποχῶν, ἰδίως τοῦ περα- σµένου αἰώνα, θὰ διαπιστώσουμε χωρὶς καμμιὰ δυσκολία, πὼς ἐπικρατοῦσε μιὰ ἀπόλυτη πίστη στὴν ἐπιστημονικὴ γνώση, σὲ σημεῖο ποὺ ἔμοιαζε μὲ τὴν παιδικὴ ἀφέλεια μπροστὰ σὲ φανταχτερὰ παιχνίδια. Οἱ ἐπιστήμονες μὲ θρησκευτικὴ ἀφοσίωση στὴν ἀποκάλυψη τῆς ἐπιστήμης, ἄκαμπτοι καὶ δογματικοί, ἀπόλυτοι καὶ αὐταρχικοί, ἀποφαίνονταν σὲ κά- θε περίπτωση χωρὶς νὰ ἐπιτρέπουν ἀμφισβητήσεις' πολλὲς φορὲς ἔμοιαζαν μὲ προφῆτες μιᾶς νέας θρησκείας, ποὺ γκρέμιζε ὅλες τὶς ἄλλες. ᾽Αντίθετα ὃ µέσος ἄνθρωπος, γαντζῶ- μένος στὶς παραδόσεις καὶ τὶς προκαταλήψεις, πλησίαζε τὴν ἐπιστήμη μὲ βήματα δειλὰ καὶ μὲ πολλὴ ἀμφιβολία. Σήµερα, ἀντιθέτως, παρ᾽ ὅλες τὶς μεγάλες ἐπιστημονικοτεχνι- κὲς ἐπιτυχίες οἱ ἐρευνητὲς ἔγιναν περισσότερο ταπεινόφρονες καὶ ὀλιγότερο πιστοὶ στὴν ἐπιστημονικὴ γνώση, ἐνῶ ἢ ἀνθρώπινη μάζα ἀπομακρυσμένη ἀπὸ τὸ ἐπιστημονικὸ ἐργο- τάξιο, μεθυσμένη ἀπὸ τὴν ἀπόλαυση τῶν ἀγαθῶν τῆς τεχνικῆς, πιστεύει ἀπόλυτα στὴν σύγχρονη γνώσῃ, χωρὶς νὰ ζητᾶ ἀποδείξεις καὶ πιστοποιητικὰ γιὰ τὴν ἐγκυρότητα τῶν ἐ- πιστημονικῶν ἀποτελεσμάτων. Οἱ μεγάλοι διανοητὲς τῶν τελευταίων χρόνων τοῦ αἰώνα μας εἶναι ὀλιγότερο δογματικοὶ καὶ περισσότερο διστακτικοὶ νὰ πιστέψουν σὲ μιὰ ἀπόλυ- τη γνώση, ἣ ὁποία ἐπιτρέπει τὴ λύση μεγάλων προβλημάτων τῆς ἱστορίας τῆς φύσης. Μπορεῖ νὰ μὴν κατέχονται ἀπὸ τὸν σκεπτικισμό, ἀλλὰ ἀσφαλῶς ἀναγνωρίζουν τὶς ἀδυναμίες τῆς ἐπιστημονικῆς μεθόδου καὶ γενικώτερα τῆς ἀνθρώπινης νόησης. Ἢ ἐπι- στημονικὴ ἀλαζονεία πέρασε σὰν παιδικὴ ἀσθένεια τοῦ νεοφώτιστου μάγου. Ὃ βαθὺς ἐ- ρευνητὴς κατέχεται ἀπὸ τὴν συναίσθηση τῆς προσέγγισης τοῦ φαινομένου καὶ ὄχι ἀπὸ τὴν ψευδαίσθηση τῆς κατοχῆς τοῦ συμβάντος. 1. ι 2 Σὲ δύο προηγούμενα ἄρθρα(") εἴδαμε τὶς δυνατότητες καὶ ἀδυναμίες τῆς ἐπιστήμης: στὶς παρακάτω γραμμὲς θὰ προσπαθήσουμε νὰ ἀναπτύξουμε τὶς ἐπιστημονικὲς θεωρίες, οἱ ὁποῖες δίνουν ἀπάντηση σὲ προβλήματα τῆς μεταφυσικῆς. Συγκεκριμένα θὰ ἐξετάσου- με, ποιὲς εἶναι οἱ ἐπιστημονικὲς ὑποθέσεις καὶ θεωρίες, ποὺ ἐπιτρέπουν προεκτάσεις στὸ μεταφυσικὸ συμπλήρωμα τοῦ ἐπιστητοῦ. Θὰ διατυπώσουμε μὲ ἁπλὸ τρόπο νόμους τῆς φυσικῆς, οἱ ὁποῖοι ὁδηγοῦν στὴν προσέγγιση προβλημάτων, ποὺ ἀπὸ τὴν ἴδια τὴν φύση τους καλύπτονται ἀπὸ τὸ ἀπροσπέλαστο τοῦ μεταφυσικοῦ χώρου. Π.χ., ὃ κόσμος εἶναι πεπερασμένος; Ἔχει ἀρχὴ καὶ τέλος; Ποῦ ὁδηγεῖται; Ἢ μηχανικὴ θεώρηση τοῦ κόσμου ἀπὸ τὸν Νεύτωνα χαρακτηρίζεται ἀπὸ τὸν θάνατο τῆς «ψυχῆς» τῶν οὐρανίων σωμάτων, ἣ ὁποία τοὺς ἔδινε τὴν κίνηση τῆς ζωῆς, καὶ συγ- χρόνως ἀπὸ τὴν ἀναγέννησή της μὲ τὸ νέο ὄνομα «δύναμις», τὴν ὁποία μποροῦμε νὰ πλη- σιάσουμε μὲ μέτρα καὶ τύπους, ποὺ δρίζουν ἐπακριβῶς τὶς ἐκδηλώσεις της. Ἣ ἔννοια τῆς «ψυχῆς» τῶν ἀστέρων, ποὺ ἐπέτρεπε τὶς κινήσεις τους, κατὰ τὶ διαφέρει ἀπὸ τὴν «δύνα- μιν» τῆς ἕλξης τῶν μαζῶν; Ἡ «ψυχή» ἐκδηλώνεται ἀπὸ δικιά της βούληση, μὲ ἔκδηλο τὸ μεταφυσικὸ στοιχεῖο, ἐνῶ ἡ ἕλξη ἔχει τὸν ἔλεγχο τοῦ μέτρου καὶ τὰ δεσμὰ τοῦ μαθηματικοῦ τύπου. Δυστυχῶς ὅ- μως, ἄν ἀναζητήσουμε τὴ βαθύτερη φύση τῆς «δύναμης», δὲν θὰ κατορθώσουμε νὰ ἔεπε- ράσουμε τὸ μεταφυσικὸ ἄγνωστο τῆς «ψυχῆς» τῶν ἀστέρων. Οἱ μετρήσεις καὶ οἱ μαθημα- τικὲς ἐκφράσεις προσφέρουν λογικὰ σχήματα σὲ φαινόμενα, ἴσως μὲ πολὺ περισσότερες (1) Ἴδε Δαυλός, τεύχη 46ο, σελ. 2371 καὶ 47ο, σελ. 2444.