ΕΓΡΗΓ. ΦΙΛ. ΚΟΣΤΑΡΑΣ (τοῦ Πανεπιστηµίου ᾿Αθηνῶν) 9 Γ 5 [4 “ᾶὥ “- Ν δ ᾿ να ΄ Η ἰδέα τῆς Διαλεκτικῆς καὶ ἡ διαλεκτικὴ τῆς ᾿Ιδέας «ὁ μὲν γάρ συνοπτικὸς διαλεκτικός, ὁ δὲ μή οὔ: διότι ὁ μέν ἱκανὸς νὰ διαβλέπει τὶς ἀντιθέσεις εἶναι δια- λεκτικός, ὁ δὲ μή ἱκανὸς δὲν εἶναι διαλεκτικός».. Πλάτων 1. Τὰ ἱστορικὰ θεμέλια τῆς Διαλεκτικῆς Ἢ Διαλεκτικὴ ὡς λέξη, ὡς τρόπος συνομιλίας, ὡς δρόμος ἔρευνας, ὡς μέθοδος ἑρ- µηνείας τῶν φαινομένων καὶ ὡς ἰδέα, ὡς σύλληψη εἶναι δημιούργημα καὶ κατόρθωμα τοῦ ἀρχαίου ἑλληνικοῦ στοχασμοῦ. Τὸ ὁποῖον ἀντιμετώπισαν μὲ γόνιμο ἐρευνητικὸ σεβασμὸ οἱ ὕστεροι πνευματικοὶ αἰῶνες, ἄν βέβαια ἐξαιρεθοῦν ὅσοι, «ζηλώσαντες» πρωτοτυπία, ὁ- δήγησαν σὲ οἰκτρὴ παραμόρφωση τὴν ἕννοια, τὸν σκοιπὸ καὶ τὶς ἐπιστημονικὲς δυνατό- τητες τῆς Διαλεκτικῆς. Ὃ Πλάτων εἶναι ὃ θεμελιωτῆς τῆς φιλοσοφίας ὡς Διαλεκτικῆς ἤ τῆς διαλεκτικῆς Φι- λοσοφίας. Ἔτσι ὅλοι οἱ μεταγενέστεροι ἐπιθετικοὶ προσδιορισμοί της σημαίνουν κατὰ βάθος τὸ εἶδος τῆς φιλοσοφίας τῶν διαφόρων στοχαστῶν καὶ τὸν κοσμοθεωρητικὸ προ- σανατολισµό τους: μεταφυσικὴ διαλεκτική, ἐμπειρική, θεωρητική, κριτική, ἀντικειμενικὴ ἤ πραγµατοκρατική, ἰδεαλιστική, ματεριαλιστικὴ ἤ ὑλιστική, ὑπαρξιακή Διαλεκτική εἶναι χαρακτηρισμοί καὶ διακρίσεις ποὺ πηγάζουν ἀπὸ βαθύτερες ὀντολογικές, γνωσιολογικές καὶ ἀξιολογικὲς ἀντιλήψεις. | 2. Λόγος καὶ Διαλεκτική Ἢ Διαλεκτικὴ εἶναι πρώτιστα «διάλογος», «ἀντιλογία», «ἀντίφαση» καὶ ἔχει βαθύ- τατη ἐσωτερικὴ σχέση μὲ τὴ γλῶσσα. Ὑπάρχει πάντοτε στὸ «λόγο» ὡς ὁμιλία καὶ στὸ «λόγο» ὡς νόημα καὶ ὡς «συνείδηση». Στὴν συν-ομιλία ἐκφράζονται διάφορες ἀπόψεις, ,ἀποκλίνουσες ἀξιολογικὲς κρίσεις, ποικίλες ἐνάντιες βαθμίδες κατανοήσεως. Κάθε συ- ζήτηση ἔχει ἀπὸ φυσικοῦ της ἔνταση, ἑνότητες τῶν ἀντιθέσεων. Ἔτσι ὁ ἐνάντιος λόγος γί- νεται φιλοσοφικὸς διάλογος, οἱ ἀντιθέσεις περιορίζονται ἀμοιβαῖα καὶ ἐμπλουτίζονται, τὸ Εἶναι τοῦ ἑνὸς προκύπτει ἀπὸ τὸ Ἔτερο τοῦ ἄλλου, ὁ Α μαθαίνει ἀπὸ τὸν Β καὶ ἀντιστρό- φως: Ὅ,τι εἶναι, εἶναι µέσω τοῦ μή-εῖναι ἤ τοῦ ἄλλως-εἶναι τοῦ ἄλλου: Τὸ Εἶναι γίγνεται, τὸ Γίγνεσθαι εἶναι! Κατ’ αὐτὸ τὸν τρόπο ἡ Διαλεκτικὴ, ὁδηγούμενη καὶ ἀπὸ «τὰς ἀνατομὰς καὶ τὰς διαιρέσεις»2, σύμφωνα μὲ τὴν ἀριστοτελικὴ ἀντίληψη, δηλ. ἀπὸ κατηγορίες ἤ βα- σικὲς ἔννοιες, ἀποβαίνει ἡ ἀρχέγονη πηγή, ἡ πρωταρχὴ καὶ ὁ σκοπὸς τὴς Φιλοσοφίας. Δὲν ὑπάρχει ποτὲ ἀνεξάρτητα ἀπὸ τὴν «συνείδηση» ἡ Διαλεκτική, διότι ἀποτελεῖ τὴν βα- θύτερη οὐσία τῆς ἀνθρώπινης ὑπάρξεως; εἶναι ἣ μεθοδικὴ ἔκφραση, ἐκδήλωση τοῦ συνει- δέναι, πού, ἑνότητᾳ αὐτό, ἐκδιπλώνεται στὴν πολλότητα καὶ πολλαπλότητα τῶν περιοχῶν καὶ τῶν φαινομένων τοῦ ἐξωτερικοῦ κόσμου καὶ ἀποτυπώνει ἐκεῖ τὴν ὑφή του». Χ Ἡ Διαλεκτική, ἑπομένως, εἶναι ἀνθρώπινη δημιουργία καὶ ὄχι φυσικὴ γένεση’ ὡς ὅ- ρος τῆς ἀνθρώπινης ἐπικοινωνίας ἐκφράζει μιὰ διαγωγή, μιὰ διαδικασία. “Ἢ ὁλοία δὲν μπορεῖ νὰ ἀποδοθεῖ στὴ φύση, ἀλλὰ στὴ φυσικὴ ἐπιστήμη, ποὺ ὅμως εἶναι καὶ αὐτὴ ἀν- θρώπινη δηµιουργία καὶ δι᾽ αὐτὸ περιέχει διαλεκτικὲς ροπές, διαλεκτικὲς κινήσεις. 3. ᾿Αρχὲς τῆς σωκρατικῆς Διαλεκτικῆς Γνώρισμα τῆς Διαλεκτικῆς ὡς διαλογικῆς λειτουργίας εἶναι ὅτι δρᾶ ἀπροὐύπόθετα, ἐν