ΑΣΗΜΑΚΗΣ ΦΩΤΗΛΑΣ -- ΛΑΜΠΡΟΣ ΝΤΟΚΑΣ Θάνατος καὶ ἀναγέννηση τῆς κοινωνικῆς ἐλπίδας ΙΤὸ ἄρθρο αὐτὸ γράφτηκε ἀπὸ τοὺς κ.κ. Ασημάκη Φωτήλα, τ. ὑπουργὸ Εξωτερικῶν καὶ 1. Ντόκα,. καθηγητὴ τῆς Μαθηματικῆς ᾿Αναλύσεως τοῦ Πανεπιστηµίου Πατρῶν, μὲ σκοπὸ νὰ διατυπωθοῦν τὰ συμπεράσματα ἀπὸ μιὰ σειρὰ συζητήσεων, γιὰ τὶς ὁποῖες ἔδωσε ἀφορμὴ στοὺς γράφοντες τὸ προηγούμενο ἄρθρο τοῦ κ. 4. Ντόκα πάνω στὸ θέµα τῆς «κοινωνικῆς ἐν- «τροπίας» --- 44ΥΟΣ. τ. 51, Μάρτ. 1986, σελ. 2679]. Ι. Τὸ προπατορικὸ ἁμάρτημα ᾿Απὸ τὸν καιρὸ ποὺ ὁ Μάρξ ἰσχυρίσθηκε καὶ πίστεψε πὼς μπορεῖ νὰ καταστήσει τὸ σοσιαλισμὸ ἐπιστημονικὸ καὶ ἐνέπνευσε στοὺς μὲν μυημένους τὸ πάθος γιὰ τὴν ἐξουσία, στὴ δὲ ἐργατικὴ τάξη τὴν ἀγανάκτηση γιὰ τὴν ἐκμετάλλευση τοῦ ἐργοδότη, τὸ μαρξιστι- κὸ κίνημα κυριάρχησε στὴν πνευματικὴ καὶ κοινωνικὴ ζωὴ τῆς σύγχρονης ἱστορίας, ἔτσι ποὺ γιὰ περισσότερο ἀπὸ μισὸ αἰῶνα ἕνα μεγάλο μέρος ἀπὸ τοὺς διανοητὲς νὰ ἀναμένει τὸν παράδεισο τοῦ σοσιαλιστικοῦ ἰδεώδους. 'Η ἱστορικὴ διαδρομὴ ὄχι μόνο δὲν δικαίωσε τὰ ὁράματα τῶν ἀγαθῶν ἤ ρομαντικῶν ἰδεολόγων, ἀλλὰ δυστυχῶς ὑπῆρξε μία ἀδιάκοπη σειρὰ ἀπὸ τραγικὲς ἀπογοητεύσεις. Ὃ μαρξισμὸς ἀνανέωσε καὶ ζωντάνεψε τὸν ξεπερασμένο ματεριαλισμό, γιατὶ προ- σπάθησε νὰ τὸν παρουσιάσει σὰν τὸ μοναδικὸ λογικὸ σχῆμα τῆς ἱστορίας, δηλαδὴ τὸ φι- λοσοφικὸ ἀξιωματικὸ σύστημα ποὺ ἑρμηνεύει τὴν νομοτελειακὴ ἐξελικτικὴ πορεία τῆς ἀνθρώπινης δημιουργίας. .ο Μάρξ καὶ οἱ συνεχιστές του ἰσχυρίστηκαν, ὅτι ἀναλύουν τὸ κοινωνικὸ καὶ γενικότερα τὸ φυσικὸ φαινόμενο μὲ τόσο ἀπόλυτη ἐπιστημονικὴ ἐγκυρότη- τα, ὥστε ἀνακαλύπτουν τὴ λειτουργία καθολικῶν νόμων μιᾶς ὑπέρτατης λογικῆς, δηλα- δὴ τῆς τριαδικῆς διαλεκτικῆς, τὴν ὁποίαν ὁ μὲν Ἔγελος συνέλαβε, αὐτοὶ δὲ τὴν ἀνέστρε- ψαν. Δὲν ὑποψιάστηκαν πὼς ἡ ἐπιστημονικὴ δημιουργία ἐκφράζεται ἀπὸ μιὰ ἁλυσίδα λο- γικῶν σχημάτων, τῶν ὁποίων τὰ ἀξιώματα ὄχι μόνον δὲν εἶναι σταθερὰ καὶ ἀναλλοίωτα, ἀλλὰ μεταβάλλονται, χωρὶς νὰ προσεγγίζουν κανένα μοναδικὸ ντετιρμινισμό. Ἣ ἀντίλη- ψη τοῦ Μάρξ πὼς ἡ γνώση δὲν εἶναι κάτι τὸ σταθερό, γιατὶ ἡ διαδικασία γιὰ τὴν ἀναζήτη- σή της εἶναι διαλεκτική, δηλαδὴ παραμένει συνεχῶς ἀσυμπλήρωτη, εἶναι ἀσφαλῶς ἀπρόσβλητη᾽ αὐτὸ ὅμως μὲ κανένα τρόπο δὲν ἀποδεικνύει τὸ κῦρος τῆς τριαδικῆς διαλε- κτικῆς, θέση - ἀντίθεση - σύνθεση. Ἣ ἑγελιανὴ ἤ καὶ ἡ μαρξιστικὴ διαλεκτική, οἱ ὁποῖες σὰν μέθοδος μελέτης τῆς φυσικῆς καὶ τῆς κοινωνικῆς λειτουργίας ταυτίζονται, δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ θεωρηθοῦν ὡς μία ἀνώτερη λογική, γιατὶ δὲν ἔχουν τὸν χαρακτῆρα ἑνὸς λογι- κοῦ ὀργάνου. Συγκεκριμένα, ἄν ὑποθέσουμε, ὅτι μὲ τὴν διαλεκτικὴ μποροῦμε νὰ συναγά- γουμὲ συμπεράσματα, αὐτὰ δὲν ἔχουν καμμιὰ σχέση μὲ τὰ ἀποτελέσματα μιᾶς αὐστηρῆς λογικῆς, γιατὶ εἶναι θεωρητικὰ σχήματα, τὰ ὁποῖα, καὶ ὅταν ἀκόμη εἶναι κατασκευὲς τῆς κλασσικῆς λογικῆς, στηρίζονται δὲ μεταφυσικὰ ἀξιώματα, τὰ ὁποῖα δὲν ἔχουν τὸ κῦρος μιᾶς ἐπιστημονικῆς ἐπιβεβαίωσης. “Ὅταν οἱ προβλέψεις μιᾶς θεωρίας δὲν ἐπαληθεύονται, τότε ἡ ἐπιστημονικὴ σκέψη ἀ- πορρίπτει τὰ ἀξιώματα τῆς θεωρίας καὶ ὄχι τοὺς κατασκευαστικοὺς κανόνες τῆς λογικῆς ποὺ χρησιμοποιήθηκαν. Κάτι ἀνάλογο μποροῦμε νὰ σκεφθοῦμε γιὰ τὸν διαλεκτικὸ καὶ ἵ- στορικὸ ὑλισμό, δηλαδή, ἄν ὑποθέσουμε ὅτι τὰ σχήματά τους εἶναι χτιαμένα μὲ τοὺς κα- τασκευαστικοὺς κανόνες τῆς ἀριστοτέλειας λογικῆς, ἡ ἀποτυχία τῶν προβλέψεών τους ὁδηγεῖ στὸν κλονισμὸ τοῦ κύρους τῶν ἀξιωμάτων τῆς τριαδικῆς διαλεκτικῆς. Ὃ Μάρξ παραμένει συνεχῶς ὑποταγμένος στὴν ἑγελειανὴ μεθοδολογία, τὴν ὁποία προσπαθεῖ νὰ ἀ- παλλάξει ἀνεπιτυχῶς ἀπὸ τὸ μεταφυσικὸ στοιχεῖο. 'Ἡ πρωτοτυπία του σὲ σχέση μὲ τὸν δάσκαλό του συνίσταται στὴν ἀντικατάσταση τῶν ἐθνῶν μὲ τὶς κοινωνικὲς τάξεις. Συγ- κεκριμένα γιὰ τὸν ΄Εγελο τὰ ἔθνη εἶναι τὰ μέσα τῆς διαλεκτικῆς κίνησης, ἐνῶ γιὰ τὸν Μὰρξ διὰ μέσου τῶν κοινωνικῶν τάξεων πραγματοποιεῖται ἣ ἱστορικὴ ροή, ὡς φυσικὴ ἀ-