Ὶ ΚΙΝΗΣΙΣ ΤΩΝ ΔΕΩΝ ἢ Ε. 1. ΒΟΝΏΌ, Βοαςοπ απ γαἶμε (Λόγος καὶ ἀξία) Τὸ σημαντικὸ αὐτὸ ἔργο τοῦ καθηγητοῦ Μπὸντ διερευνᾶ τὶς σχέσεις μεταξὺ λόγου, κινήτρων καὶ ἀξιῶν, ἐπιδιώκοντας ν᾿ ἀπαντήσει στὸ δίλημμα: ἂν οἱ ἀξίες εἶναι ἀντικειμενι- κὲς καὶ λογικές, πῶς μᾶς κινητοποιοῦν στὴν πραγμάτωσή τους, καὶ ἂν εἶναι ἐξαρτώμενες ἀπὸ ἐνδεχόμενες ἐπιθυμίες μας, πῶς μπορεῖ νὰ εἶναι λογικές; ᾿Ο σ. ἐπιδιώκοντας ν᾿ ἀντι- κρούσει τὴν φιλοσοφικὴν ἀντίληψη, ὅτι οἱ κρίσεις ἀξίας ἐμπεριέχουν ἕνα στοιχεῖο προσω- πικῆς δέσμευσης ποὺ δὲν ἐπιδέχεται περαιτέρω ἀναγωγή, προτείνει τὴν θέση τοῦ ἀντικειμε- νικοῦ χαρακτήρα τῶν ἀξιῶν, ἀληθῶν ἢ ἐσφαλμένων, παρουσιάζοντας μιὰ διάκριση μεταξὺ «βασικῶν λόγων καὶ λόγων κινήτρων», στὴν προσπάθειά του νὰ καθιερώσει τὴν σύνδεση τῶν ἀξιῶν μὲ τὴν δράσῃ. Στὸ Β΄ κεφ. «Λόγοι κινήτρων καὶ λόγοι βάσεως» ὁ σ. διατείνεται ὅτι ἡ προτεινόμενη διάκριση εἶναι ἐπιτακτική, ἀκόμη κι ἂν ὑποστηρίζεται ὅτι ἡ ἱκανοποίηση τῶν ἐπιθυμιῶν τοῦ παρόντος ἀποτελεῖ τὴν μοναδικὴ αἰτία δράσεως, ἐνῶ ἀντικρούει τὴν θέση τοῦ Ράσσελ γιὰ «λόγους ἐξωτερικούς, ἀνεξάρτητους ἀπὸ τὸ σύστημα κινητοποίησης», ὅπως καὶ τὴν θέση τῶν Φοὺτ καὶ Νάγκελ, τῆς συναγωγῆς, δηλαδή, τοῦ χαρακτῆρα τῶν ἀξιῶν ἀπὸ τὴν ἐσώτερη σχέση τους μὲ μελλοντικὲς ἐπιθυμίες τοῦ δρῶντος ἣ ἐπιθυμίες ἄλλων ἀτόμων (σ. 27). Στὸ Γ΄ κεφ. «᾿ Επιθυμία καὶ ἀγαθὸ» ὁ σ. διατείνεται, ὅτι ἡ ἀξία δὲν εἶναι παρὰ τὸ ἀντικείμενο τῆς ἐπιθυμίας (ὠφελιμιστικῆς ἢ ἀποτελεσματικῆς, σ. 42), ἐνῶ ἕνα λογικὸ κίνητρο (σὲ ἀντιδια- στολὴ πρὸς τὸ ἀντανακλαστικὸ κίνητρο) ἐπιτυγχάνει τοὺς σκοπούς, μόνο ὅταν ὁ λόγος ἀ- ναφέρεται σὲ σκοποὺς ἄξιους πραγµάτωσης (σ. 56). Στὰ κεφάλαια Δ΄ καὶ Ε΄ (κ᾿ Αντικειµε- νικὴ ἀξία 1» καὶ «11»), ὁ σ. ὑποστηρίζει τὴν ἄποψη ὅτι ὅλες οἱ ἀξίες εἶναι ἀντικειμενικές, δηλαδὴ ἐξωτερικές, μὲ τὴν ἔννοια ὅτι ὑπάρχουν ἀνεξάρτητα ἀπὸ τὴν ἐπιθυμία καὶ τὴν θέ- ληση (σ. 63), ἐνῶ στὴν προσπάθειά του νὰ καθορίσει τὴν ὀντολογικὴ φύση τῶν ἀξιῶν καὶ τὴν «ἀξιολογικὴ ἐπιστημολογία» διατείνεται, μεταξὺ ἄλλων, ὅτι ἡ ἀντίληψη τῆς ἀξίας δὲν ἀποτελεῖ ἐπαρκῆ λόγο γιὰ τὴν ὕπαρξή της (σ. 102), θέση ποὺ μεταφέρει τὴν φιλοσοφικὴ προβληματικὴ τῶν ἀξιῶν στὴν σφαῖρα τῆς κοινωνιολογικῆς καὶ τῆς ἀνθρωπολογικῆς θεώ- ρησης. Στὸ ΣΤ΄ κεφ. «᾿ Ο ἡδονισμὸς» ὁ σ. ἐπιχειρεῖ τὴν διάκριση μεταξὺ ἡδονικῶν ἀξιῶν, μακροπρόθεσμων ἀξιῶν καὶ δεοντολογικῶν ἀξιῶν, γιὰ νὰ καταλήξει ὅτι ἡ ἀρετὴ μὲ μιὰ εὑ- ρύτερη ἔννοια δὲν ἀποτελεῖ τὸ μέσο πραγμάτωσης κάποιου σκοποῦ, ἀλλά εἶναι αὐταξία (σ. 121). Στὰ δύο τελευταῖα κεφ. «Καλό καὶ κακό» καὶ «Νόημα, ἀξία καὶ πρακτικὴ κρίση» ὁ σ. διατείνεται ὅτι ἡ ἀναχαίτιση τοῦ κακοῦ ἀποτελεῖ λόγον βάσεως γιὰ τὴν ἀτομικὴ δράση (σ. 135), ἐνῶ, ἂν ὁ ἡδονιστικὸς ὠφελιμισμὸς ἦταν ἀληθής, ἡ ζωὴ θὰ ἦταν ἐστερημένη νοήμα- τος καὶ σκοποῦ, γιὰ νὰ καταλήξει στὴν ἀρχαία κλασική φιλοσοφικὴν ἀντίληψη, ὅτι ἡ ἐπι- δίωξη τῆς ἀρετῆς καθεαυτὴ προσδίδει γόητρο στὴν δράση. Πρόκειται γιὰ ἐπιμελῆ φιλοσοφικὴ πραγματεία, ἕστω κι ἂν δὲν ἀναφέρεται στὴν κοι- νωνιολογικὴ δυναμικὴ καὶ στὶς μεταβαλλόμενες ἱεραρχήσεις τῶν ἀξιολογικῶν κρίσεων. Μανώλης Μαρκάκης