ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΝΙΚΟΡΕΤΖΟΣ Γιάννης Σκαρίµπας ἐναντίον 1. Μ. Παναγιωτόπουλου ν ἐπιχειροῦσε κανεὶς νὰ ἐξιχνιάσει τὰ ἄδυτα τῆς ψυχικῆς ἰδιοσυστασίας καὶ τὶς ἰδιαιτερότητες τοῦ χαρακτῆ- ρα τῶν δημιουργῶν τοῦ λόγου, μὲ κριτήριο κάποιον κοινὸ συντελεστή ποὺ τοὺς διαφο- ροποιεῖ ἀπὸ τοὺς ἄλλους, θὰ εἶχε νὰ κάμει ἀσφαλῶς, ἀρκετά ἐνδιαφέρουσες παρατη- ρήσεις. Οἱ παρατηρήσεις αὐτὲς ἔχουν πολ- λὰ συζυγῆ στοιχεῖα, ἂν ἐπισκοπηθεῖ, μὲ τὴ βοήθεια κάποιων παραμέτρων, τὸ πάνθεο τῶν ἐκφραστῶν τοῦ λόγου καὶ τῆς τέχνης. Σὲ μιὰ πλατύτερη θεώρηση, οἱ λεγόμενοι αἰσθητικοὶ τοῦ ὡραίου, παρουσιάζουν τό- σες πολυεπίπεδες Ψυχικὲς ἀπεικονίσεις, ποὺ ἀναμφίβολα ἀποτελοῦν μιᾶν ἑλκυστικὴ ψυχαναλυτικἡἠ περίπτωση. Κι αὐτό, γιατὶ δυναστεύονται ἀπὸ πολλὲς ἀντιφάσεις, ἀπὸ ἀπρόβλεπτες ἐξάρσεις ἢ κάμψεις τοῦ θυµι- κοῦ, ἀπὸ ποικιλόμορφα μίση καὶ πάθη, ἀπὸ συχνὲς ἐνδοψυχικὲς συγκρούσεις. Κορύφωση τῆς πυραμίδας, κατὰ τὸ µέγε- θος καὶ τὸ εὗρος τῶν ἀδυναμιῶν αὐτῶν, ἀποτελοῦν οἱ λογοτέχνες. Εἶναι ἡ διαπί- στωση αὐτὴ καίρια, ἀπὸ πολλὲς ἀπόψεις βεβαιωμένη, τόσο ἱστορικά ὅσο καὶ ψυχο- λογικά. 'Ο ἐσωτερικὸς διχασμός τους, ἔχει διάφορες ἀφετηρίες καὶ ἄλλες τόσες ἕρμη- νεῖες. 'Ο ψυχικὸς κόσμος τοῦ λογοτέχνη εἶναι, τὶς περισσότερες φορές, γεμᾶτος ἀμυχές. Πολὺ σπάνια εἶναι ὀρθολογιστικὰ ὑγιής. Αλλωστε -- καὶ αὐτὸ ἀποτελεῖ θεμελιακὴ διαπίστωση --- τὰ μεγάλα πνευ- ματικὰ δημιουργήματα, σ᾽ ὅλους τοὺς το- μεῖς τοῦ ἐπιστητοῦ, εἶναι ἀποτέλεσμα τραυ- ματικῶν ἰδιοσυγκρασιῶν καὶ χαρακτήρων ἀκραίων. Οἱ ἔριδες τῶν λογοτεχνῶν, τόσο σήµερα ὅσο καὶ στὸ παρελθόν, ἀποτελοῦν ὁλόκλη- ρη φιλολογία. ᾿Εὰν ἤθελε νὰ ἀποπειραθεῖ κανεὶς νὰ τὶς περιγράψει καὶ κατ᾽ ἐπέκίαση νὰ τὶς ἐξηγήσει, θὰ χρειαζόταν τόμους ὁλόκληρους. Καὶ μιὰ τέτοια περιγραφὴ θά ἦταν, ἀσφαλῶς, ἀνάγνωσμα συναρπαστικό. Τί προκαλεῖ ὅμως -- καὶ θὰ προκαλεῖ καὶ στὸ μέλλον --- αὐτὲς τὶς διαμάχες; ᾿ Ιδοὺ τὸ ἐρώτημα. Οἱ ἀπαντήσεις θὰ μποροῦσαν νὰ εἶναι πολλές. Πάντως ὅλες ἔχουν ἕναν κοινὸ παρονομαστή: τὴν ἀπροσμέτρητη κενοδοξία, τὴ φιλαυτία καὶ φιλοπρωτία τῶν λογοτεχνῶν. ᾿ Αρκεῖ νὰ μὴ θιγεῖ, εἴτε ἔμμε- σα εἴτε ἄμεσα, τὸ πνευματικό τους δημιούρ- γηµα. Καὶ εἶναι πολλὲς οἱ περιπτώσεις ποὺ μπορεῖ νὰ θιγεῖ' ἀφορμὲς ποὺ οἱ λογοτέχνες μπορεῖ νὰ τὶς ἀνακαλύψουν μὲ ἐντελῶς δική τους συλλογιστική. Εἶναι, γιὰ παράδειγµα, παρατηρηµένο, ὅτι ἐὰν εἰπεῖ κάποιος στὸ συνομιλητή του μερικᾶ καλὰ λόγια γιὰ τὸ ἔργο ἑνὸς τρίτου, ὁ συνομιλητής του στὸ βάθος ἐνοχλεῖται, γιατὶ κάπου νομίζει ὅτι τὸ δικό του ἔργο ὑποβαθμίζεται. Θὰ προτι- μοῦσε τὰ καλὰ λόγια ν᾿ ἀπευθύνονται στὸν ἴδιο. Τώρα μὲ ποιὰ λογικὴ συσχετίζει τὰ ἐντελῶς Ἑτερόκλητα, ὁ ἔπαινος σὲ κάποιον τρίτο νὰ προὐποθέτει δική του προσωπικὴ µείωση, εἶναι φαινόμενο καθαρὰ ψυχαναλυ- τικῆς αἰτιολογίας. Ἢ ὑποβάθμιση ὅμως αὐτὴ μπορεῖ νὰ εἶναι περισσότερο συγκεκριμένη, ὅταν τὴν ὑποδαυλίζει συναίσθημα ζηλοφθονίας. Κα- τευθύνει ὑποσυνείδητα τὸν λογοτέχνη, κά- νοντάς τον νὰ ὑπερτονίζει μὲ ἰδιαίτερην ἔμφαση τὶς ὅποιες ἀδυναμίες τοῦ ἄλλου, ἀμβλυωπώντας ἢ, ἐν πάση᾽ περιπτώσει, ἀναφέροντας πολὺ ἀκροθιγῶς τὰ προτερή- ματά του. Γιατὶ τὸ κάνει αὐτό; Τί τὸν ὠθεῖ νὰ τὸ ὑποτιμήσει; ΄Η μετατροπὴ τῆς ἅμιλ- λας σὲ ἀνταγωνισμό. Εχει τὴ σφαλερὴ ἐντύπωση ὅτι μὲ τὸν τρόπον αὐτὸ αἴρεται ἀξιοκρατικὰ ὁ ἴδιος. Μπορεῖ, ἀκόμη, νὰ εἶναι πράγματι εἰλικρινής, νὰ μὴν ἔχει καμμιὰ διαφανῆ ἐμπάθεια, διαπιστώνοντας ὅτι τὸ ἔργο κάποιου ὑπολείπεται σὲ ἀξία. Τὰ κριτήρια βέβαια εἶναι ὑποκειμενικά, ἀφοῦ εἶναι σχεδόν ἀνέφικτο νὰ ὁριοθετήσει