ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΚΑΡΑΤΓΚΟΥΝΗΣ (τῆς ᾿Ακαδηµίας ᾿Αθηνῶν) Αἱ συνέπειαι τῆς ἀρχῆς τῆς συμπληρωματικότητος [Τὸ κείµενο ποὺ ἀκολουθεῖ ἀποτελεῖ συμπύκνωση τοῦ θέματος ὁμιλίας τοῦ ἀκαδημαϊκοῦ κ. Γ. Καρ. ποὺ δόθηκε στὸ Εὐγενίδεο Ίδρυμα στὶς 24 παρελθόντος ᾽᾿ Απριλίου, ἐπὶ τῇ συμπληρώσει 60 ἐτῶν ἀκαδημαϊκῆς ἐργασίας τοῦ διαπρεποῦς “Ἕλληνος φυσικοχημικοῦ. Στὴν ἐκδήλωση αὐτὴ μίλησαν παρουσιάζο- ντας τὸ ἔργο τοῦ τιμωμένου οἱ ἀκαδημαϊκοὶ κ.κ. 1. Ξανθάκης καὶ Κ. ᾿᾽Αλεξόπουλος, οἱ καθηγητὲς κ.κ. Π. Δημοτάκης καὶ 1]. Ἰσαγκάρης, ἡ Κα 1. Πανδῆ, ὁ κ. 1]. Σκάλος κ.ἄ.). Κατὰ τὸ ἔτος [927 οἱ Βομτ καὶ Ηείςεηπῦετρ εἰς τὴν ἀναζήτησιν ἑρμηνείας διὰ τὴν Κβαντομηχανικὴν κατέληξαν εἰς τὸ συμπέρασμα, ὅτι ἡ ἀρχὴ τῆς ἀβεβαιότητος, ἥτις διατυποῦται εἰς αὐστηρὰς μαθηματικὰς ἐξισώσεις, εἶναι ἀπόρροια μιᾶς γενικωτέρας ἀρχῆς, τῆς ἀρχῆς τῆς συμπληρωματικότητος. Η ἔννοια τῆς συμπληρωματικότητος ἐθεμελιώθη κατόπιν κυρίως ὑπὸ τοῦ Νιεἰς Βοῇμτ, κατ᾽ ἀνάπτυξιν καὶ ἐπέκτασιν τῆς ἀρχῆς τῆς ἀβεβαιότητος τοῦ Ηειςεηῦετρ. Αὐτὴν θὰ θεωρήσωμεν ἐδῶ ὡς γνωστήν, ἀφοῦ πολλαὶ δημοσιεύσεις καὶ ὁμιλίαι ἔχουν γίνει περὶ αὐτῆς. Σύμφωνα μὲ τὴν ἀρχὴν τῆς συμπληρωματικότητος, ὑπάρχουν εἰς τὴν φύσιν δύο βασικὰ δυναμικά, τὰ ὁποῖα φαινομενικῶς μὲν εἶναι ἐναντία πρὸς ἄλληλα, ἀλλὰ ἐν τῇ πραγματικότητι ἀλληλοσυμπληροῦνται, οὕτως ὥστε ἀμφότερα νὰ εἶναι ἀναγκαῖα διὰ μίαν ὁλοκληρωτικήν, καθολικὴν κατανόησιν τῶν φαινομένων. Κάθε δυναμικὸν θεωρεῖ τὰ φαινόμενα ἀπὸ τῆς ἰδικῆς του σκοπιᾶς καὶ κάμνει χρῆσιν μιᾶς ἰδίας γλώσσης, ἥτις δὲν πρέπει νὰ μείγνυται μὲ τὴν γλῶσσαν τοῦ ἄλλου δυναμικοῦ. Καμμία τῶν δύο αὐτῶν γλωσσῶν δὲν εἶναι καλυτέρα τῆς ἄλλης, καὶ αἱ δύο μαζὶ εἶναι ἀναγκαῖαι πρός πλήρη περιγραφὴν τοῦ φαινομένου. Κλασσικὸν παράδειγμα συμπληρωματικότητος εἶναι ὁ δυαδισμὸς σωματιδίου καὶ κύματος. Εἶναι δυνατὸν νὰ περιγράψωμεν τὴν ἐν κινήσει ὕλην εἴτε ὡς σωματίδιον εἴτε ὡς κῦμα, σύμφωνα μὲ τὰ πειραματικὰ μέσα προσπελάσεως τὰ ὁποῖα ἐφαρμόζομεν. Τὰ αὐτὰ ἰσχύουν καὶ διὰ τὸ φῶς, τοῦ ὁποίου ἡ διττὴ φύσις, κύμανσις καὶ σωματίδια, ἐκδηλοῦται σύμφωνα μὲ τὰ ὄργανα ἀνιχνεύσεως, τὰ ὁποῖα παρεμβάλλομεν εἰς τὸν δρόμον των. Κατ᾽ αὐτὸν τὸν τρόπο ἐλύθη ἡ ἐπὶ αἰῶνας διαρκέσασα διαμάχη μεταξὺ Νενίοη καὶ Ηενρεηξ. ᾿Αμφότεροι εἶχαν δίκιο. ᾿Απὸ καθαρῶς φυσικῆς ἀπόψεως ἡ συμπληρωματικότης ὑποδεικνύει ἕναν τρόπο, κατὰ τὸν ὁποῖον ἔννοιαι καὶ εἰκόνες τῆς κλασσικῆς Φυσικῆς δύνανται νὰ χρησιμοποιηθοῦν εἰς τὴν κβαντικὴν θεωρίαν. Ἔκ τοιούτων συλλογισμῶν προκύπτει καὶ τὸ ἀδιαίρετον, ἀτομιστικόν, ἑνὸς στοιχειώδους φαινομένου, τὸ ὁποῖον ἔχει τὴν βαθυτέραν του αἰτίαν εἰς τὴν ὕπαρξιν τοῦ στοιχείου τῆς δράσεως, τῆς σταθερᾶς τοῦ ΡΙαποκ. ᾿Ανατρέχοντες τὴν Φυσικὴν ᾿Ακρόασιν τοῦ ᾿Αριστοτέλους εἰς τὸ κεφάλαιον «περὶ γενέσεως καὶ φθορᾶς» θαυμάζομεν συναντῶντες συγγενεῖς πρὸς τὰ λεχθέντα σκέψεις. Διαβάζομεν π.χ. τὸ χωρίον: «Μάλιστα δὲ φανερόν, ὅτι ἀδύνατον εἶναι συνεχῆ τὴν ἐπὶ τῆς εὐθείας κίνησιν ὅτι ἀνακάμπτον ἀναγκαῖον στῆναι οὐ μόνον ἐπὶ εὐθείας ἀλλὰ κἂν κύκλου φέρηται». Εἰς