ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΜΟΥΤΣΟΠΟΥΛΟΣ (τῆς ᾿Ακαδηµίας ᾿Αθηνῶν) Ὃ χρόνος στὸ ἔργο τοῦ 5ρίποζα Γιατὶ τιμᾶμε σήµερα τὸν ϑρίποΖα; Οἱ λόγοι εἶναι καὶ πολλοὶ καὶ γνωστοὶ. Θὰ μοῦ ἐπιτραπῆ µόνο νὰ τοὺς συνοψίσω. Στὸ πλαίσιο τῆς ἱστορίας τῶν ἰδεῶν ὁ δ5ρίποζα ἐντάσσεται στὴν προέκταση τοῦ καρτεσιανισμοῦ, καί, συγχρόνως, δημιουργεῖ τὸ πρῶτο µεγάλο, χρονολογικῶς κλασσικὸ, φιλοσοφικὸ σύστημα. ᾿Εκφράζει δηλαδή, ἀφ᾽ ἑνὸς μιὰ συγκεκριμένη νοοτροπία ποὺ ἀπέβη, λίγο πρὶν ἀπὸ τὴν ἰδική του περίοδο δραστηριότητος, καταλυτικἡ γιὰ τὴν παλαιὰ σχολαστικὴ διανόηση, ποὺ εἶχε κατακλύσει τὴν Εὐρώπη μετὰ τὸν δέκατο τρίτον αἰώνα: καὶ προσφέρει, ἀφ᾽ ἑτέρου, ἕνα πρότυπο στοχασμοῦ αὐστηρῶς μαθηματικοῦ, ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἡ φιλοσοφία θὰ στηριχθῆ ἐπὶ ἕνα καὶ πλέον αἰώνα, ἀκόμη καὶ μετὰ τὴν εἰσβολὴ τῆς καντιανῆς κριτικῆς διανοήσεως στὸ προσκήνιο τῆς ἱστορίας τῆς φιλοσοφίας. Τέλος ὁ δρίηοΖᾶ εἶναι ὁ πρόδρομος ὅλων τῶν νεωτέρων μονιστικῶν φιλοσόφων, εἴτε ὑλοκρατικοὶ εἴτε, κυρίως, πνευματοκρατικοὶ εἶναι αὐτοί. ᾿Απὸ τὸν ϑρίποΖα μέχρι τὸν Μοποα, δὲν εἶναι ὑπερβολὴ νὰ λεχθῆ, ὅτι οἱ δρόμοι εἶναι σχεδὸν εὐθεῖς, καὶ ὅτι ἡ σχέση τοῦ σπινοζισμοῦ πρὸς τὸν σύγχρονο μας ἀντικειμενισμὸ, ὑπὸ τὶς περισσότερες μορφές του, εἶναι σχέση ἀπορροῆς. Ὁ ὄρος ἀπορροὴ μᾶς ἐπιτρέπει, συνειρμικῶς, ν᾿ ἀναφερθοῦμε στὸν νεοπλατωνισμό. Δυνατός ἀπὸ τὴν ἐπαφή του μὲ τὸ πνεῦμα τῆς ἀρχαιότητος, ὅπως αὐτὸ ἐκφράζεται ἀπὸ τοὺς στοχαστὰς ἐκείνους, ὁ ϑδρίποΖα εἶναι ἕτοιμος νὰ ἐνστερνισθῆ τὸ πνεῦμα τοῦ καρτεσιανι- σμοῦ, ὅπως αὐτὸ ἐκπροσωπεῖται στὴν ᾿Ολλανδία τῶν µέσων τοῦ δέκατου ἑβδόμου αἰῶνος. Στοχαστἠς ἐλεύθερος δὲν στέργει νὰ γίνει ἕνας ἁπλὸς ἐκφραστὴς τῆς ἑβραϊκῆς παραδόσεως, ὅπως αὐτὴ διαμορφώνεται ἀπὸ τὴ συντηρητικἡ ἀντίληψη τῆς ἑβραϊκῆς κοινότητος, γι αὐτὸ καὶ δὲν γίνεται ἀνεκτὸς ἀπὸ αὐτὴν, ἤ μᾶλλον καθίσταται ἀπόβλητος. Οἱ νεωτεριστικοὶ κύκλοι τῆς "Ολλανδίας ὡστόσο δὲν τὸν ἐγκολποῦνται. 'Ο ἴδιος δὲν στέργει νὰ ταυτισθῆ μ᾽ αὐτοὺς. Γι᾿ αὐτὸ, καί, ὥς τὸ τέλος τῆς ζωῆς του, θὰ παραμείνει στοχαστὴς µονήρης, ποριζόμενος τὰ πρὸς τὸ ζῆν ἀπὸ τὴν ἐξάσκηση τοῦ ἐπαγγέλματος τοῦ λειωτοῦ ὑάλων, µονήρης καὶ ἁπλός. Ὅ,τι ἔφερε στὴ φιλοσοφία ὁ ϑρίηοΖα εἶναι ἡ ἐφαρμογὴ τῆς καρτεσιανῆς ἀναλυτικῆς μεθόδου στὸ ἐπίπεδο ἑνὸς αὐστηροῦ γεωμετρικοῦ στοχασμοῦ. "Ας θυμηθοῦμε τὸν ὑπότιτλο τῆς ᾿Ἠθικῆς του, ποὺ διήκει ἀπὸ τὰ κατηγορήµατα τοῦ ἀπόλυτου ὥς τὶς ἀπώτερες ἐξειδικεύσεις τοῦ ἀνθρωπίνου πράττειν, περνῶντας ἀπὸ τὰ μὲν στὶς δὲ χάρις σὲ μιὰ θαυμαστὴ μαθηματικὴ συνέπεια. Τὸ μονολιθικὸ, θὰ ἔλεγε κανείς, αὐτὸ οἰκοδόμημα ἀφήνει, εἶναι ἀλήθεια, νὰ διαφανοῦν οἱ ἐσωτερικές του ὥσεις ποὺ καταλήγουν στὴ δηµιουργία σχισμῶν, δηλωτικῶν τῶν ἐπί μέρους ἀδυναμιῶν του. 'Ωστόσο, ἡ συνέπεια γιὰ τὴν ὁποία ἐμίλησα, εἶναι αὐθεντική καὶ ὄχι καταλυτικἠ τῶν οἰωνδήποτε μυχίων ἀντινομιῶν, ποὺ θὰ μποροῦσαν νὰ συγκλονίζουν τὸ σύστημα. 'Ἡ ἀνανέωση πολλῶν θεμάτων ἰσχυροποιεῖ καὶ σταθεροποιεῖ τὸ σύστημα αὐτό. “Ὡς παράδειγµα, ἐμφανίζεται ἡ θεωρία τοῦ Σπινόζα περὶ τοῦ χρόνου, στὴν ὁποία θὰ σταθῶ κάπως ἀναλυτικώτερα. Ἢ ἔννοια τοῦ χρόνου εἶναι βασικὴ γιὰ τὴ διάρθρωση τοῦ σπινοζικοῦ φιλοσοφικοῦ συστήµατος, καὶ ἡ ἑρμηνεία τῆς οὐσίας της φαίνεται πιὸ καθαρὰ μὲ τὴ διασάφηση τῆς ἐννοίας τοῦ χρόνου σὲ συνάρτηση πρὸς τὶς ἔννοιες τῆς αἰωνιότητος καὶ διαρκείας. Ἢ