ΕΡΤ. ΦΙΛ. ΚΩΣΤΑΡΑΣ (τοῦ Πανεπιστηµίου ᾿Αθηνῶν) Τὰ ὀντολογικὰ καὶ ἀξιολογικὰ θεμέλια τῆς ἐπιστήμης Ἢ ἐπιστήμη σήµερα, ὅλες οἱ ἐπὶ μέρους ἐπιστῆμες, πραγματοποιεῖ προόδους: φέρνει στὸ φῶς νέα πορίσματα, πρᾶγμα ποὺ θέτει καινούργιες ὑποχρεώσεις, ἀπαιτεῖ νέα πειράµατα καὶ ὁδηγεῖ πρὸς νέα ἐξαγόμενα. Παρὰ ταῦτα πολλοὶ ἰσχυρίζονται ὅτι ἡ ἐπιστήμη διέρχεται περίοδο κρίσεως. ΄Η κρίση αὐτὴ δὲν ἀναφαίνεται κατὰ τὴν πορεία τῆς ἐπιστημονικῆς διαδικασίας’ δὲν εἶναι κρίση τῆς ἐπιστήμης ἀλλὰ κρίση περὶ τὴν ἐπιστήμην, ἐπί-κριση, ἀμφισβήτηση τῆς ἐπιστήμης ἐκ τῶν ἔξω. Πρόκειται γιὰ μιὰ κριτικὴ τῆς ἐπιστήμης καὶ συγχρόνως γιὰ μιὰ παρακίνηση πρὸς αὐτοκριτικήν. “Ὅπως καλλιεργεῖται σήµερα ἡ ἐπιστήμη στὰ Πανεπιστήμια, ἔχει ἐκπέσει σὲ μιὰ εἰδικεύουσα, στενοκέφαλη ἐπιχείρηση, ἀποκομμένη ἀπὸ τὸ Ὅλον τῆς γνώσεως καὶ ἑπομένως μὴ δυναμένη νὰ συλλάβει τὸ νόημα καὶ τὴν ἀποστολή της. 'Ο κατακερματισμὸς τῆς ἐπιστήμης σὲ χωριστὲς καὶ ἄσχετες μεταξύ τους περιοχὲς εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα μιᾶς θετικιστικῆς θεμελιώσεως τῆς ἐπιστημονικῆς πράξεως, ἡ ὁποία, σὺν τοῖς ἄλλοις, ἐγκλωβίζει τὸν ἐπιστήμονα σὲ ἕνα εἰδικὸ κλάδο, τοῦ ἀφαιρεῖ τὴ δυνατότητα νὰ καθορίσει τὴν εἰδικὴ σφαῖρα µέσα στὸ Ὅλον τοῦ Εἶναι ἢ τῆς ἀνθρώπινης ἐνέργειας καὶ καθιστᾶ χλωμὴ καὶ ἐλλειπτικὴ τὴν ἐν τῷ συνειδέναι τοῦ εἰδικοῦ ἐπιστήμονα ὑπάρχουσα σχέση πρὸς τὴν 'Ολότητα. Ἢ κριτική, ὅμως, αὐτὴ στρέφεται ἐπίσης καὶ κυρίως ἐναντίον τῆς ἀντιλήψεως τοῦ Μαχ Ἰλεῦετ, ὁ ὁποῖος ἤθελε τὴν ἐπιστήμη ὡς µία µεθοδική, συστηµατικἡ ἔρευνα ἀπαλλαγμένη ἀπὸ κάθε «ἀξία». ᾿Εχώριζε ἔτσι ὁ Μ. ΊΜεδετ τὸ «Εἶναι» ἀπὸ τὸ «Δέον» κατὰ τρόπο ἀπόλυτο καὶ δὲν ἔβλεπε τὴν ὀντολογικὴ σχέση ποὺ ὑπάρχει ἀνάμεσα σ᾽ αὐτά: «Ἢ ἐπιστήμη - ἔλεγε - δὲν εἶναι τίμια παρὰ μόνον ὡς γνώση ἐλεύθερη ἀπὸ κάθε ἀξιολόγηση». ᾿ Ἡ γνώση, δηλ., γιὰ νὰ ἔχει ἀντικειμενικὸ κῦρος, ὀφείλει νὰ βλέπει τὰ ὄντα ἀνεξάρτητα ἀπὸ τὴν ἀξία τους καὶ ὁ ἐπιστήμων κατὰ τὴ διάρκεια τῆς γνωστικῆς πράξεως νὰ ἀναστέλλει τὶς ἀξιολογικές του κρίσεις, τοὺς πόθους, τὶς συμπάθειες, τὰ κίνητρα. Δίχως αὐτὰ ὁ δρόμος πρὸς τὴ γνώση θὰ ἦταν δύσκολος ἂν ὄχι ἀδύνατος, πρᾶγμα ποὺ δέχεται καὶ ὁ ἴδιος ὁ Μαχ Νεδετ. ΄Ο ἴδιος ἄλλωστε εἰσάγει τὸ Δέον μέσα στὴν περιοχὴ τοῦ Εἶναι. Δύο εἶναι οἱ πηγὲς αὐτῆς τῆς κριτικῆς περὶ τὴν ἐπιστήμην. πρώτη εἶναι φιλοσοφική. Ἤδη ὁ Σωκράτης ἔδειξε τὴν ὑπεροχὴ τοῦ μὴ εἰδήμονα ἔναντι τοῦ ἐπαΐοντα, πού, περιωρισμένος σὲ μιὰ εἰδικὴ περιοχή, συλλέγει πληροφορίες καὶ ἀποθηκεύει γνώσεις, χωρὶς νὰ κατανοεῖ τὸ «εἶναι» ἐκείνων γιὰ τὰ ὁποῖα ὁμιλεῖ. Ὃ ᾿Αριστοτέλης ἀργότερα θὰ πεῖ ὅτι εἶναι ἴδιο τῆς ἐπιστήμης νὰ ἀναφέρεται σὲ μιὰ ἐπὶ μέρους περιοχὴ τοῦ ἐπιστητοῦ, δηλ. νὰ εἶναι εἰδικὴ γνώση, καὶ ἀκόμη νὰ μὴ μπορεῖ ἡ ἴδια νὰ ἐλέγχει τὰ ἀτομικά της βάθρα. Τοῦτο εἶναι ἔργο τοῦ γυμνασμένου στὴν κριτικὴ μὴ εἰδικοῦ ἐπιστήμονα: αὐτὸς διερευνᾶ τὴν συνέπεια τοῦ ἐπιστημονικοῦ κατηγορικοῦ συστήματος καὶ ὀνομάζεται ἀπὸ τὸν ᾿Αριστοτέλη