ΑΝ. Ν. ΖΟΥΜΠΙΠΙΟΣ (τοῦ Πανεπιστηµίου Πατρῶν) «Φαντασίας Κατάληψις» Ἢ ἀριστοτέλειος ἔκφρασις «οὐδέποτε νοεῖ ἄνευ φαντάσματος ἡ ψυχὴ» ἐνέχει μεγίστην σπουδαιότητα διὰ τὴν περαιτέρω νοητικὴν πορείαν τοῦ ἀνθρώπου᾽ ὁ νοῦς δημιουργεῖ καινοφανεῖς μορφάς, αἵτινες οὐδεμίαν κατ᾽ ἀρχὴν ἐμπειρικὴν ὑπόστασιν ἐπέχουν, πλὴν ὅμως δύνανται νὰ ἀντιπροσωπεύουν ἐννοίας τοῦ ὑπερβα- τικοῦ χώρου, αἱ ὁποῖαι διὰ τοῦ χρόνου νὰ λάβουν καὶ πραγματικὴν ὕπαρξιν. Τὰς ἀνωτέρω μορφὰς δέον νὰ θεωρήσῃ τις, ὅτι ἅπτονται ἀληθείας καὶ κατὰ κάποιον τρόπον νὰ τὰς «καταλάβῃ» νοητικῶς. Ὄντως «κατάληψις» σημαίνει «κατάκτη- σιν», ἀλλὰ συγχρόνως καὶ συμφωνίαν, ὅτι τὸ προϊὸν αὐτῆς ὑποκρύπτει καὶ μίαν ἐξωτερικὴν πραγματικότητα᾽ ἔπειτα ὁ νοῦς ἔχει ἀνάγκην τοιούτων «δεδομένων» ἔστω καὶ φανταστικῶν, ὅπως οὗτος βασιζόμενος ἐπ᾿ αὐτῶν χωρήσῃ, προϊόντος τοῦ χρόνου, εἰς περαιτέρω ἐρεύνας καὶ ἀνεύρῃ κατ᾽ αὐτὸν τὸν τρόπον θεμελιώδεις δημιουργικὰς ἐννοίας". Βεβαίως, ὡς γνωστόν, ὁ θεωρητικὸς νοῦς ἐλλείψει τοῦ «ὑλικοῦ τῶν αἰσθήσεων», ἐν ἄλλαις λέξεσι τοῦ κόσμου τῆς ἐμπειρίας, ὅσον ἀφορᾷ εἰς τὴν γνῶσιν ὑπερεμπειρικῶν ἐννοιῶν ἀδυνατεῖ νὰ κινηθῇ εἰς τὴν σύλληψιν τούτων καί, ὡς εἰκός, ὁ πρακτικὸς νοῦς ἀναλαμβάνει τὴν κτῆσιν τῶν ἀνωτέρω διὰ τῆς πίστεως, δημιουργῶν οὕτω τὰ γνωστὰ εἰς ἡμᾶς, κατὰ τὴν ἔκφρασιν τοῦ Καπί, Αἰτήματα. ᾿Αλλὰ θὰ ἠδύνατο νὰ παρατηρήσῃ τις, ὅτι τὰ αἰτήματα ταῦτα δύνανται κάλλι- στα νὰ θεωρηθοῦν ὡς τὰ ἀληθῶς κίνητρα τοῦ θεωρητικοῦ νοῦ δι᾽ ἄλλας πάλιν «θεωρίας», ἔστω καὶ ἐὰν ταῦτα δὲν προσεπόρισαν τὴν εἰς αὐτὸν πραγματικὴν καὶ ἀληθῆ γνῶσιν. Προσθετέον ἔτι, ὅτι καὶ ἡ ἔννοια τοῦ αἰτήματος θὰ ἔδει νὰ θεωρῆ- ται ὡς βάσις «λογική», ἵνα ὁ νοῦς ἐπ᾿ αὐτῆς ἱστάμενος θεωρήσῃ ἐν καιρῷ ἑτέρας ἐννοίας. ᾿Επὶ παραδείγματος ἡ ἔννοια τοῦ Αἰτήματος «περὶ ὑπάρξεως τοῦ θείου» θέλει κινήσει καὶ μεταβάλει τὸν νῦν πρακτικὸν νοῦν εἰς θεωρητικόν, ἵνα ἐξ αὐτῆς δυνηθῇ οὗτος νὰ ἀνεύρῃ τὴν ἀρχικὴν λ.χ. «περὶ κατασκευῆς τοῦ κόσμου» Αἰτίαν. Τοιουτοτρόπως ὁ ἐν ἀκινησίᾳ πρακτικὸς Λόγος ἀποβαίνει διὰ τῆς νῦν νοητικῆς αὐτοῦ ἐπεξεργασίας, πρὸς εὕρεσιν ὡς ἄνω, «Λόγος Θεωρητικός». ᾽Εν κατακλεῖδι τῶν ὡς ἄνω λεχθέντων ὁ νοῦς δέον νὰ ἔχῃ πρότασίν τινα, ὑπ᾽ αὐτοῦ παραδεκτέαν, ἥτις θὰ ἀπέβαινε εἰς αὐτὸν ὁ γνώμων (ΡΓΙΠΖίρ τεριυ]α((ν, ὅπως θὰ ἔλεγεν ὁ Καπί) πρὸς ἐξαγωγὴν περαιτέρω συμπερασμάτων, ὠφελῶν ἐν προκειμένῳ νῦν οὐχὶ τὴν ἠθικήν, ἀλλὰ τοὐναντίον αὐτὴν ταύτην τὴν περὶ κόσμου θεωρίαν. Διὰ τῶν ὡς ἄνω θὰ ἠδύνατο νὰ ἀνατραπῇ ἡ ἀρχὴ τῆς αἰσθησιαρχίας (56 η514}1- 5Π1}}5) ὅτι «οὐδὲν ἐν τῇ αἰσθήσει, ὃ μὴ πρότερον ἐν τῇ νοήσει»: ᾿Αλλὰ μήπως καὶ ἡ διατύπωσις “ΝΙΠΗ εδ {π ἱπίε[εοί, φυοα ΠΟΠ ρτίης ΓΗέτΙ {Π 56 Π ς᾽ δὲν συνεπλη- ρώθη ἀργότερον ὑπὸ τοῦ Τεἴδη!{7 διὰ τῆς “ηΙςί ἱπιε[εοίις {ρε 2Γενικῶς εἰπεῖν, διὰ τῆς νοητικῆς ἅμα καὶ τῆς λογικῆς ἐπεξεργασίας μεταβάλλονται αἱ φαντασιώσεις ἐκεῖναι εἰς πραγματικότητας, αἵτινες εἶναι οἱ ἀπαραίτητοι παράγοντες διὰ τὴν ἀνάπτυξιν τοῦ πνευματικοῦ βίου τῆς ἀνθρωπότητος, τῆς ὁποίας τὰ ἐπιτεύγματα αὐτῆς ἐν τῷ παρόντι ὑπῆρξάν ποτε ἐν τῷ παρελθόντι «φαντάσματα», διατηρηθέντα ὅμως καὶ τραφέντα εἰς τὸν ἀνθρώπινον νοῦν, βάσει τῆς ᾿ Αρχῆς «φαντασίας κατά- ληψις». |. Πρβ. τὴν «καταληπτικὴν φαντασίαν» τῶν Στωϊκῶν. 2, Πρβ. Α.Ν. Ζοῦμπον, «Εἰδωλον θεωρητικόν»: «Παρνασσὸς» (1966). σ. 390 κ. ἑξῆς.