ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ Γ. ΡΟΖΟΣ “Ἡράκλειτος καὶ Σωκράτης (᾿Αντιπαραλληλισμοὶ καὶ ἀντιθέσεις) ἰΣημ. «Δαυλοῦ»: ᾿Η κάπως νιτσεϊκὴ ἄποψη, εἰδικὰ γιὰ τὴν προσωπικότητα τοῦ Σωκράτη, ποὺ ἀναπτύσσεται στὸ σημείωμα τοῦ φίλου Εὐάγγηλου Ρόζου ποὺ ἀκολου- 0Η1, δὲν συμπίπτει ἀπόλυτα μὲ τὴν ἀντίστοιχη ἄποψη τοῦ περιοδικοῦ). ῃ ρέπει νὰ ὁμολογήσω πὼς ἀφορμὴ γιὰ τὸ μικρὸ αὐτὸ πόνημα στάθηχε τὸ λίγο ὑπερβολικὸ στὰ συμπεράσματά του μελέτημα στὸ «Δαυλὸ» τοῦ κ. Σ. Πα- νάγου. Οὔτε λίγο οὔτε πολύ ὁ πιὸ πάνω μελετητὴς ἐπιχείρησε ἕνα ἀληθινὸ τόλ- μημα. Οχι μόνο συνέκρινε, ἀλλὰ ἔβγαλε στενούς, πνευματικά, συγγενεῖς (δυὸ κλα- διὰ τοῦ ἴδιου δρῦ) τοὺς δύο φιλόσοφους τῆς ἀρχαιότητας, τὸν ᾿Ηράκλειτο καὶ τὸ Σωκράτη. Δὲν θέλω μ᾽ αὐτὰ ποὺ θὰ ἐκθὲσω ν᾿ άἄμφισβητήσω τὴν αὐθεντικότητα τῶν στοχασμῶν τοῦ κ. Πανάγου. Μὲ μιὰ σει- ρὰ ἀπὸ ἐνδιαφέρουσες σκέψεις μᾶς ἔδειξε πόσο οἱ τόσο αὐτοὶ διαφορετικοὶ, κατὰ . βάθος, φιλόσοφοι μποροῦν νὰ ἐμφανι- στοῦν ὡς «ὁμογάλακτα τέχνα τοῦ ἴδιου πνεύματος». Καΐ, φυσικά, εἶχαν πολλὰ κοινὰ καὶ πολλὲς ὁμοιότητες. Σαφῶς ὅμως πρόκειται ὄχι μόνο γιὰ δύο τελείως διαφορετικὲς μορφὲς ἀλλὰ καὶ γιὰ δύο φιλόσοφους, πού, γιὰ τοὺς λόγους ποὺ θὰ ἐκθέσω, ἀμέσως, δὲν μποροῦν νὰ σταθοῦν στὸ ἴδιο ἐπίπεδο. Γιὰ τὴν ἀκρίβεια, πιστεύω, πὼς σὲ καμμιὰ περίπτωση δὲν θὰ πρέπει νὰ συγχρίνονται μεταξύ τους. "Οχι μόνο γιατὶ τὸ διαμέτρημα τοῦ "Ἡράκχλειτου ἦταν ὁλότελα διαφορετιχὸ καὶ σαφῶς με- γαλύτερο ἀπὸ ἐκεῖνο τοῦ Σωκράτη, ἀλλὰ καὶ γιατὶ ἡ φήμη τοῦ δεύτερου ἦταν δά- νεια καὶ στηριγμένη σὲ μαρτυρίες ποὺ δύ- σχολα μποροῦμε νὰ τὶς θεωρήσουμε ἀπό- λυτα αὐθεντικές. "Αν δὲν ἔγραφαν γι᾿ αὐτὸν τὰ τόσο ἐνθουσιώδη καὶ τιμητυκὰ ὁ Πλάτων, ὁ ᾿Αριστοτέλης καί ὁ Ξενοφῶν, οἱ τρεῖς κορυφαῖοι μαθητές του, ποιὸς θὰ γνώριζε σήμερα ἕνα φιλόσοφο ποὺ δὲν μπόρεσε ἥ δὲν θέλησε ν᾿ ἀφήσει γραπτὲς μαρτυρίες τῆς διδασκαλίας του; "Αλλω- στε ἔχουν ἐγερθεῖ πολλὲς ἀμφισβητήσεις γύρω ἀπὸ τὴν σωκρατικὴ σκέψη. Πολλοὶ ἐρευνητές, κατὰ ἕνα μικρὸ ἤ μεγάλο μέ- ρος, τὴν ἀποδίδουν στοὺς µαθητές του). ᾿Ακόμα καὶ ἡ ἴδια ἡ ὕπαρξη τοῦ Σωκρά- τη, ὡς φιλόσοφου, ἀμφισβητήθηκε καί, πολλοί, τὶς περισσότερες «δόξες» του, ὅπως χαὶ τὸν ἴδιο, τὰ θεωροῦν χατα- σκευάσματα τῶν δημιουργῶν του." Χωρὶς ἀμφιβολία αὐτὸ ποὺ μποροῦμε σήμερα νὰ ποῦμε ἐμεῖς εἶναι τοῦτο: ὁ Σωκράτης, ὁ ἀληθινὸς καὶ ὁ αὐθεντικός, εἶναι κάτι ποὺ ποτὲ δὲν θὰ τὸ μάθουμε. Οἱ ὅποιες ἀρετὲς καὶ ἱκανότητές του ἔχουν γίνει ἕνα ἀξεδιάλυτο σῶμα μ᾽ αὐτὸ πού, πραγματικά, ἦταν ὁ ἴδιος. Βέβαιο, τέλος, εἶναι πώς ἕνα μεγάλο μέρος τῶν ὅσων εἶπε, ἢ φέρεται ὅτι εἶπε, εἶναι, στὴν πραγματικότητα λόγια καὶ σχέψεις τοῦ Πλάτωνα. Πίσω ἀπὸ ἕνα σκιῶδες καὶ κατασκευασμένο πρόσωπο (ἀνάλογο μὲ