Α.Ν. ΖΟΥΜΠΟΣ (ἀντεπιστέλλον μέλος τῆς ᾿ Ακαδημίας ᾿Αθηνῶν) «' Ὑπερβατικὴ φαντασία» Εἶναι γεγονός, ὅτι ἡ νόησις ἐκφράζει τὴν ἐνέργεια τοῦ ἀνθρωπίνου πνεύμα- τος, διὰ τοῦ ὁποίου πλησιάζει τοῦτο τὸ πρὸς γνῶσιν ἀντικείμενον" ἡ γνῶσις εἷ- ναι ἀσφαλεστέρα, ὅταν προέρχεται ἐκ τῆς νοήσεως παρὰ ἐκ τῆς αἰσθήσεως" ἕνας παλαιὸς λόγος λέγει ὅτι ὁ ἄνθρωπος διακρίνεται τῶν ζώων, ἐπειδὴ ἀκριβῶς νοεῖ καί δὲν «αἰσθάνεται»: «ἄνθρωπον γάρ... τῶν ἄλλων διαφέρειν ὅτι μόνον ξυνίησι, τὰ δὲ ἄλλα αἰσθάνεται μέν, οὐ ξυνίησι δέ»' ἑπομένως ἡ καθαρὰ ἐποπτεία τῶν ὅ- ντων γίνεται διὰ τῆς νοήσεως: «νοήσει ἀλλ᾽ οὐκ ὄμμασι θεωρεῖν»: καὶ διὰ τῆς ὁ- ποίας εἰσέρχεται κανεὶς εἰς τὸ «καθαρόν εἶδος» τοῦ πράγματος, τουτέστιν εἰς τὴν αὐτὴν καθ᾽ ἑαυτὴν οὐσίαν του’ ἀλλὰ τὸ «καθαρὸ εἶδος» τοῦ πράγματος δὲν θὰ μπορέση ἡ νόησις νὰ τὸ διεκπεραιώση ἐπακριβῶς ὡς ἔχει, λόγῳ ἀκριβῶς τῆς ἀ- δυναμίας τοῦ νοῦ νὰ ὑπεισέλθη εἰς αὐτό τότε ἐμφανίζεται ἐπίκουρος ἐνίσχυσις καὶ ἄλογος σὰ ψυχικὴ δύναμη ἡ φαντασία, ποὺ θέλει νὰ ἐπιδιώκη νὰ βοηθήση τὸν νοῦν εἰς τὴν διακρίβωσιν τῆς οὐσίας τοῦ πράγματος: ἡ ἔννοια τῆς φαντασίας σὰν δυνάμεως τῆς ψυχῆς ἔχει τὴν δύναμιν νὰ ἀναπλάσση εἰκόνας, εἴτε ἀπὸ μνή- μῆς, εἴτε ἀπὸ τὴν ἀρχὴ νὰ δημιουργῆ᾽ ἡ ἔκφρασις τοῦ ᾿Αριστοτέλους ὅτι «ἡ ψυ- χῆὴ οὐδέποτε νοεῖ ἄνευ φαντάσματος» δεικνύει καὶ πιστοποιεῖ ὅτι ὁ νοῦς θέλει μίαν ἐποπτικήν εἰκόνα, γιὰ νὰ προχωρήση εἰς τὴν ὁλοκλήρωσιν τοῦ πράγματος ἀπὸ τὴν ἄποψιν τῆς γνώσεως᾽ ἡ φαντασία, μποροῦμε νὰ ποῦμε, ὅτι μετασχηματί- ζει τὸ ὑλικὸ τῶν αἰσθήσεων καὶ τὸ παραδίδει εἰς τὴν δύναμιν τοῦ νοῦ πρὸς ἔρευ- ναν καὶ ἐξέτασιν. καὶ εἶναι γνωστὸ ὅτι ἡ νοητικὴ αὐτὴ δύναμις δὲν ἐπαρκεῖ διὰ τὴν παραπάνω γνωστικὴν κατάκτησιν. 'Η δύναμις τῆς φαντασίας δὲν ἐλέγχεται ἀπὸ λογικοὺς παράγοντας καὶ γι᾿ αὐτὸ μπορεῖ νὰ δημιουργήση τὸ γνωστικό της «μοντέλο» ἐλεύθερα᾽ ὁ νοῦς, ὅταν ἐξαντλήση τὶς γνωστικές του δυνάμεις, ὅσον ἀ- φορᾶ στὴ γνῶσι τοῦ ἀντικειμένου, περιβάλλει τοῦτο ὄχι ὡς ἔχει, ἀλλὰ ὡς ἔπρεπε νὰ ἔχη, καὶ τοῦτο διὰ τῆς φαντασίας’ τὸ ἰδανικὸ τοῦτο «εἴδωλο», μὲ ἄλλα λόγια αὐτὸ τοῦτο τὸ «φάντασμα», μπορεῖ καὶ προϊόντος τοῦ χρόνου διὰ τοῦ νοῦ νὰ γίνη πραγµατικό’ θὰ μπορῆ νὰ ὁμολογήση κανεὶς ὅτι ὁ νοῦς ἔχει ἀνάγκη ἀπὸ αὐτὴν τὴν φανταστικὴν ἀρχήν, ἡ ὁποία κατορθώνει νὰ ὁδηγήση τὸν νοῦν εἰς τὴν θεώ- ρησιν διαφόρων προβλημάτων: ἔπειτα ὁ νοῦς ἔχει ἀνάγκην τέτοιων δεδομένων, ἔστω καὶ φανταστικῶν, γιὰ νὰ προχωρήση βασιζόμενος ἐπ᾿ αὐτῶν καὶ ἀνεύρη διὰ τοῦ χρόνου θεμελιώδεις δημιουργικὰς ἐννοίας" ἔπειτα ἡ ἐμπειρία, ἡ ὁποία δέν εἶναι τίποτα ἄλλο παρὰ διάλογος ὁρατῶν σημείων, ποὺ ὅταν δὲν ἔχη παρου- σιάσει ἄλλα ὁρατὰ δεδομένα, τότε θὰ ἀναζητήση τὴν μετάπλασιν τῶν ὁρατῶν εἰς ἀόρατα τοιαῦτα διὰ τοῦ νοῦ καὶ στὴ συνέχεια διὰ τῆς φαντασίας’ τὰ ἐξ αὐτῆς τῆς διεργασίας προκύπτοντα «φαντάσματα» ὁ νοῦς πρέπει νὰ τὰ μεταφέρη εἰς τὸν χῶρον τῶν ὁρατῶν καὶ τῆς ἐμπειρίας" ἡ πορεία τῶν ὁρατῶν πρὸς τὰ «μὴ ὁρατὰ» εἶναι ἔργον τῆς φαντασίας, ἐνῶ ἔργον τοῦ νοῦ εἶναι ἡ ἐπαναφορὰ τῶν «μὴ ὅὄρα- τῶν» εἰς τὰ ὁρατά’ μ᾽ αὐτὴ τὴ νοητικὴ μεθολογία αὐξάνεται ἡ ἔκτασις τῶν γνώ- σεων καὶ τὸ μῆκος τῆς ἐπιστήμης: ὀρθὰ λοιπὸν ὁ Σταγιρίτης φιλόσοφος θέτει τὸ «φάντασμα» εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τοῦ νοῦ. Θὰ τελειώσω μ᾽ ἕνα γράμμα τοῦ Δάντη, γραμμένο λατινιστί, σ᾽ ἕνα φίλο του, ποὺ μέσα σ᾽ αὐτὸ δεικνύεται ἡ µεγάλη διαφορὰ ποὺ ἔχουν τὰ «νοητικὰ μάτια», πλαισιωμένα μάλιστα ἀπὸ τὴ δύναμι τῆς φαντασίας, ἀπὸ τὰ μάτια τῶν αἰσθήσεων᾽ γράφει λοιπόν: «.. πολλὰ βλέπομεν διὰ τῆς νοήσεως, διὰ τὰ ὁποῖα μᾶς λείπουν λεκτικὰ σύμβολα... ἔπειτα βλέπομε πολ- λά, τὰ ὁποῖα διὰ τοῦ κοινοῦ λόγου δὲν μποροῦμε νὰ τὰ ἐκφράσωμε»' στὸ σημεῖο αὐτὸ βλέπομε ὅτι ἡ Λογικοκρατία καὶ ἡ Ψυχολογιαρχία, σὰν ρεύματα τελείως ἀ- ""ντίθετα μεταξύ τους, ἐν τούτοις μποροῦν νὰ συνεργασθοῦν ἁρμονικὰ σὲ γνωσιο- λογικὸ πεδίο.