ΓΙΑΝΝΗΣ Ν. ΓΑΒΡΙΗΛΙΔΗΣ 2.3 Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΏΣΣΑΣ 'Ο γραπτὸς λόγος τῶν ἀρχαίων "Ἑλλήνων συνέπιπτε πλήρως μὲ τὸν προφορικό τους λόγο. "ἔλεγαν οἱ πρόγονοί µας δόορον, ἔγραφαν δὲ δῶρον: τὸ ὠμέγα ἤτο «μα- κρόν», εἶχε δηλαδὴ ποσοτιχὴ ἀξία δύο «βραχέων» ὀμικρῶν. Τὰ ἀρχαῖα ὀνόματα ὦ- μέγα καὶ ὄμικρον ἐξέφραζαν μιὰ πραγματικότητα, τὴν ὁποία δὲν ὑποψιαζόμαστε σήµερα ὅλοι, μολονότι χρησιμοποιοῦμε τὶς ἴδιες ὀνομασίες αὐτῶν τῶν φωνηέντων. ”Αλλο ζεῦγος «μακροῦ» καὶ «βραχέος» φωνηέντων ἀποτελοῦσαν τὸ τα καὶ τὸ ἔψι- λον. Τὰ φωνήεντα ἄλφα, ἰῶτα καὶ ὕψιλον ἧσαν «δίχρονα», δηλαδη κάποτε «μακρά», κάποτε «βραχέα». Οἱ «δίφθογγοι» ἐπροφέρονταν μὲ μιὰ ἐκπνοὴ ὡς δύο φωνήεντα, ἀπὸ τὰ ὁποῖα τὸ πρῶτο μὲ τόνο, τὸ δεύτερο ἄτονο: ἄι, ἔι, ὄι, ὑι. Ἢ πλήρης αὐτὴ ἀντιστοιχία τῆς γραφῆς πρὸς τὴν ὁμιλία τῶν προγόνων μας ἐσή- µαινε ἁπλῆ (φωνητικὴ) ὀρθογραφία. Μὲ τὸ πέρασμα τῶν αἰώνων τὰ «μαχρόχρονα» φωνήεντα ἔχασαν ἀπὸ τὴν ποσο- τική τους ἀξία, ἐξισώθησαν μὲ τὰ «βραχύχρονα» ταίρια τους. Ο φορέας τῆς γλώσ- σας λαὸς ἔλεγε τώρα δόρον, ἐξακολουθοῦσε ὅμως νὰ γράφη (ἀπὸ κεχτημένη ταχύ- τητα) δῶρον. Τὸ ἧτα ἐμειώθη ἐπίσης ποσοτικά, ἔπαθε ὅμως καὶ ποιοτικὴ ἀλλαγή, ἐπροφέρετο ἤδη ὡς ἰῶτα" διατηρεῖ τὴν ἀρχαία προφορά, πρῶτον, στὴν ποντιαχή διά- λεχτο: «ἡ κοσάρα πίνει νερὸν καὶ τερεῖ τὸν οὐρανόν», «τ᾽ ἑμέτερον ὁ Γιάννες», «ἄ- δακὰ ἔτον ἕναν πολιτείαν» δεύτερον, σὲ ἄλλες γλῶσσες (ρωμανικές, γερμανικές, σλαβικές κ.λπ.): δοδαἰοπιία, [ΟΠ σα, 5επιΒΏΕἱ58, ἰεἰείοη... (Τὰ σύμφωνα ἀντέχουν στὸν χρόνο, ὅπως ὁ γρανίτης᾽ αὐτὰ δείχνουν τὴ συγγένεια λέξεων διαφορετικῶν γλωσσῶν). Ποσοτικὲς καὶ ποιοτικὲς ἀλλαγὲς ἔπαθαν καὶ οἱ δίφθογγοι, ἐπροφέρονταν ὡς ἁ- πλὰ φωνήεντα, διατηροῦσαν ὅμως τὴ διγράμματη σύνθεσή τους. ἤϊσχυε πλέον Ἡ λε- γόµενη ἱστορικὴ ὀρθογραφία. Συνέβησαν αὐτὰ στὴν «ὄψιμη» ἀρχαιότητα. ᾿Εὰν οἱ Γραμματικοὶ τοῦ καιροῦ ἐχείνου ἤθελαν νὰ θεραπεύσουν µόνο τὴ ζω- ντανὴ γλώσσα τῆς ἐποχῆς τους, θὰ μποροῦσαν νὰ κάμουν μιὰν ὀρθογραφικὴ µεταρ- ρύθμιση, νὰ κρατήσουν τὰ ἀπαραίτητα γι᾿ αὐτὴν (τὴ ζωντανὴ γλῶσσα) φωνήεντα ἄλφα, ἔφιλον, ἰῶτα, ὄμικρον καὶ οὐ, νὰ καταργήσουν ὅλα τὰ πλεονάζοντα γράμμα- τα. Ἔνοιωθαν ὅμως δέος μπροστὰ στὰ κείμενα τῆς κλασικῆς ἀρχαιότητας... ᾿Ακόμη παλιότερα εἶχε δημιουργηθεῖ ἡ ἀνάγκη τονισμοῦ τῶν λέξεων. 'Η διαδι- κασία αὐτὴ ἀρχίζει ἀπὸ τὸν 80 αἰώνα π.Χ. καὶ ὁλοκληρώνεται τὸν 6ο-7ο αἰώνα μ,Χ., διαρκεῖ 1200 περίπου χρόνια] Ὃ Ἡράκλειτος, ἀναπτύσσοντας τὴ διαλεκτική του, κοντὰ σὲ ἄλλα παραδείγ- ματα χρησιμοποιεῖ καὶ λέξεις, οἱ ὁποῖες μὲ τὴν ἀλλαγὴ τοῦ τόνου παίρνουν και- . Τὸ ἄρθρο αὐτὸ ἀποτελεῖ τὴν δεύτερη συνέχεια τοῦ ἔργου τοῦ κ. Γιάννη Ν. Γαβριηλίδη «΄Η Σύγχρον} “Ελληνικὴ Γλῶσσα», τὸ ὁποῖο θὰ ἀποτελέση μιὰ νέα ἑλληνικὴ Γραμματική. Μετὰ τὸ πέρας τῆς δηµο- σιεύσεώς του στὸν «Δ» τὸ ἔργο θὰ δημοσιευθῆ σὲ αὐτοτελές βιβλίο. (᾿ Η πρώτη συνέχεια δημοσιεύθηκε στὸ 109ο τεῦχος).