Ὃ ὑψίπολις καὶ ὁ ἄπολις ἄνθρωπος 1. ΟΙ ΡΙΖΕΣ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Ἢ πρώτη φορὰ ποὺ ὁ ἄνθρωπος ἀμφισθήτησε τὸ παρελθόν, τὶς παραδόσεις καὶ τὶς καθεστηκυῖες ἀξίες του, ἦταν οἱ αἰῶνες τῆς ἀρχαίας Ἑλλάδας. Ἐκεί- νη τὴν ὑπέρλαμπρη ἐποχὴ καταγράφτηκε γιὰ πρώτη φορὰ στὴν ἱστορία τὸ αἴτημα τῆς ἐλευθερίας τοῦ ἀνθρώπου. Πρὶν ἀπὸ τὴν ἀρχαία Ἑλλάδα δὲν ὑφίσταντο ἔννοιες ὅπως ἐλευθερία, ἀρετὴ (Ξ ἰδιότης τοῦ "Αρεως, δηλ. ἀνδρεία), ἡρωϊσμὸς κ.λπ. Στὴν ἀρχαία Ἑλλάδα ἐγεννήθη γιὰ πρώτη φορὰ ἡ ἀξία τοῦ αὐτοκαθαρμοῦ τοῦ ἀνθρώπου. Ὃ ἄνθρω- πος, ποὺ δὲν ἀποφασίζει ὁ ἴδιος γιὰ τὴν ζωή του, δὲν εἶναι ἄνθρωπος, ἀλλ᾽ ἀνδράποδον. Κι᾽ αὐτό, γιατὶ ὁ ἄνθρωπος δὲν θρίσκει ἕτοιμο, ἀλλὰ δημιουργεῖ κάθε φορὰ τὸ νόημά του. Τὸ νόημα τῆς ζωῆς εἶναι παιδὶ τῆς ἐλευθερίας, δὲν ὑπάρχει ἐντὸς τῶν ὄντων, κι ἔτσι ὁ ἄνθρωπος δὲν ἀποτελεῖ δεδομένο ἀλλὰ ζη- τούμενο, δὲν ὑπάρχει ὡς τελειωμένο ὃν ἀλλὰ ὡς δυνατότης ὄντος". Ὁ Ν. Κα- ζαντζάκης ἔλεγε: «Όσο περισσότερη ἀξία δρίσκω στὴ ζωή, τόσο περισσότε- ρή ἀξία ἔ ἔχω ἐγώ». Οἱ ἀρχαῖοι Ἕλληνες πρῶτοι ἀμφισόήτη σαν τὰ «θέσφατα» τοῦ ὕ πατεστή μέ- νου παρελθόντος. «Τὸ ἐξαιρετικὸ καὶ μοναδικὸ φαινόμενο ποὺ παρατηρεῖται στὴν ἀρχαία Ελλάδα, προὐπόθεση καὶ ἀποτέλεσμα μιᾶς ἄλλης θεώρησης τοῦ Κόσμου,εἶναι ἡ ἀμφισδήτηση τῆς παράδοσης: ἡ κοινωνία δὲν μένει προ- σκολλημένη στοὺς παραδοσιακοὺς θεσμούς, σ᾽ αὐτὸ ποὺ ὄρήκαμε ἀπ’ τοὺς πατεράδες μας, στὸν λόγο καὶ τὶς ἐντολὲς τοῦ ᾿Ιεχωδᾶ ἢ σὲ ὁποιαδήποτε ἄλλη ἐξωτερικὴ καὶ ἐξωκοινωνικὴ ἀρχὴ καὶ πηγὴ θεσμῶν». Ποῦ ὀφείλεται ὅμως αὐτὴ ἡ γένεση τῆς ἀμφισδήτησης στὴν ἀρχαία Ἑλλά- δα; Τὸ «προϊὸν» τοῦ ἀρχαίου ἑλληνικοῦ πολιτισμοῦ (ποὺ τόσο μᾶς ἀφορᾶ σή- µερα) εἶναι ἡ ἰδέωάξία τῆς αὐτοκυδέρνησης. Ἡ αὐτοκυδέρνηση ἔχει ἀπα- ραίτητη προὐπόθεση τὴν δυνατότητα ἀμφισθήτησης τοῦ ἑτερονομικοῦ πα- ρελθόντος. Αὐτὴ ἡ δυνατότητα ὅμως µόνο στὰ πλαίσια τῶν ὀλιγανθρώπων πόλεων ἔχει ὕπαρξη. Τὸ ἀπρόσωπο-μαζικὸ ἀπέραντο κράτος τῶν ἀνατολικῶν μοναρχιῶν λειτουργεῖ ὡς θάλαμος ἀερίων γιὰ τὴν ἐλευθερία τοῦ ἀτόμου. Ἡ ἱστορία ὅμως θρῆκε τὸν δρόµοτης:' ἡ ἀρχαία ἑλληνικὴ πόλη ὑπῆρξε ἡ θερµο- κοιτίδα τῆς ἐλευθερίας καὶ τῆς αὐτοκυθέρνησης. Συνοψίζουµε: Ἡ ρίζα τοῦ ἀρχαίου ἑλληνικοῦ πολιτισμοῦ ἦταν ἡ ἀμφισθήτηση τῆς παράδοσης (δηλ. κατ᾽ ἐξοχὴν τῶν νόμων). Καὶ συνεπῶς ὁ καρπὸς τοῦ ἀρχαίου ἑλληνικοῦ πολιτισμοῦ ἦταν ἡ αὐτοκυθέρνηση. Οἱ πολίτες ἀποφασίζουν οἱ ἴδιοι γιὰ τὴν ζωή τους. Αὐτὸ σημαίνει, ὅτι στὸ σύνολο ἀξιῶν ποὺ συνθέτουν τὴν ἑλληνικότητα ἡ ὕψι- στη ἀξία εἶναι ἡ ἐλευθερία. Οἱ Ἕλληνες δὲν χρειάζονται δεσπότες, ἀκόμα κι ὅταν αὐτοὶ εἶναι «χρηστοί». Προτιμοῦν ἀκόμη καὶ τὴν ὀλέθρια ἀπόφαση τῆς ἐκχλησίας τοῦ δήμου, ποὺ ὅμως εἶναι προϊὸν ἐλευθερίας καὶ ἐκφράζει τὴν αὐτονομία τῶν πολιτῶν, παρὰ τὴ χρηστὴ διοίκηση ἑνὸς καλοῦ δεσπότη. «ἡμεῖς γ᾽ οὐ δεόμεθα χρηστοῦ δεσπότου...» (Πλουτ., Βίοι τῶν δέκα ρητόρων, 850α), δηλώνει ἀπερίφραστα ὁ Ὑπερείδης στὸν ἀθηναϊκὸ δῆμο, ὅταν ἡ φιλο- μακεδονικὴ πτέρυγα τοῦ τονίζει τὴν ἀγαθότητα τοῦ ᾿Αντίπατρου. ᾽Αμϕισθή-