ΕΛΛΟΓΑ ΚΑΙ ΜΑΝΤΙΚΑ Πολίτες καὶ ὑπήκοοι Ὃ σύγχρονος ἐξ-ουσιαστικὸς ἄνθρωπος ἀποτελεῖ τὴν νοσηρότερη μορφὴ ἀνθρώπου, ὅπως τουλάχιστον τὸν ἐπεσήμαναν καὶ τὸν περιέγραψαν οἱ ἀρχαι- οέλληνες. 4ουλέκδουλος χαὶ κατὰ συνέπειαν κακοδαίµων περιφέρεται στὴ φυλακή του, στὸ «Πλατωνικὸν σπήλαιον», χωρὶς νόημα καὶ σκοπό, περιµέ- νοντας τὸν θάνατό του. Ὃ πολίτης τῶν ἀρχαίων πόλεων ἦταν ἐνεργὸ καὶ ὑπεύθυνο μέλος τῆς κοι- νότη τας, ἐλάμδανε µέρος σ᾽ ὅλα τὰ δρώμενα κι ἐγνώριζε ἀκριδῶς τὴν πορεία καὶ τὸν προορισμὸ τοῦ σκάφους τῆς πόλεως, στὸν καθορισμὸ τῆς ὁποίας εἶχε συναποφασίσει καὶ συναινέσει κι αὐτός. Ἢ «πόλις» ἀνῆκε καὶ δὲν ἀνῆκε στοὺς πολίτες, ἀφοῦ μερίδιο σ᾿ αὐτὴν εἶχαν κι οἱ θεοί, ὅπως κι οἱ προγενέστεροι, κυρίως ὅμως οἱ μεταγενέστεροι, χάριν τῶν ὁποίων συναγωνίζονταν οἱ πολίτες, προκειμένου νὰ τοὺς παραδώσουν τὴν πόλιν ἰσχυρότερη καὶ ὡραιότερη. Η δαθύτερη ταυτότητα, ἡ ψυχὴ ἢ ὁ λόγος τῆς πόλεως, ἀποτελοῦσαν τὴν συ- νισταμένη τῶν ταυτοτήτων τῶν ψυχῶν ἢ λόγων τῶν πολιτῶν τῆς, ἦταν τρό- πον τινα ὁ ζωγραφικὸς πίνακας, ὅπου μὲ τὰ δικά του ξεχωριστὰ χρώματα, μὲ τὶς δικές του γραμμὲς φάνταζξε τὸ πρόσωπο τοῦ κάθετης μέλους. Κανένας πο- λίτης δὲν περίσσευε' κανένας δὲν ταν ἄχρηστος: ὅλοι εἶχαν τὸ σκοπό τους, ὅλοι διαδραμάτιζαν τὸ ρόλο τους, αὐτοϊεραρχημένοι στὴν κλίμακα τῶν ἀξιῶν τοῦ συνόλου. Ἥ πόλις ἦταν τὸ καμάρι τῶν πολιτῶν καὶ τὸ κοινὸ σημεῖο ἀναφορᾶς τους. “Ὅλοι ἐργάξονταν γι αὐτὴν χι ὅλοι μαζὶ τὴν δελτίωναν, δελτιώνοντας τὸν ἑαυτό τους. Κι ἡ πόλις ὅμως «μετέδαλεν» καὶ «μετερρύσμου» τοὺς πολίτες, κάτι ποὺ ἄλλωστε ἀποτελοῦσε καὶ τὸν ἀνώτατο σκοπό της. Διότι ἡ πόλις εἶχε τὴν προέλευσή της στὸν διακαῆ πόθο τῶν ᾿Ελλήνων γιὰ δικαιοσύνη, ἐλευθε- οἷα καὶ ἀρετή. Ἢ πόλις ἦταν ὁ ζωντανὸς ὀργανισμός, ὁ ὅλος αὐτιὰ καὶ μάτια, ὁ νόμος ποὺ διασφάλιζε τὴν ἐλευθερία τῶν πολιτῶν, ποὺ προάσπιζε τὰ δί- καιά τους, ποὺ προῆγε τὰ γράμματα καὶ τὶς τέχνες. Οἱ πολίτες ἦσαν διανοη τικὰ ὑγιεῖς καὶ ἐλεύθεροι ἄνθρωποι, φορεῖς πραγ- ματικῆς παιδείας, ἱ ἱκανοὶ νὰ συνδυάζουν εἰς ἀρραγῆ ἑνότη τα τὴν σκέψη τους καὶ τὴν δράση, τὴν θεωρία καὶ τὴν πράξη, τὸν λόγο καὶ τὸν δίο. Η Παιδεία ἐθεωρεῖτο ὡς μοναδικὸς λόγος ὑπάρξεως τοῦ ἀνθρώπου ὡς «πολιτικοῦ ζῴου», ποὺ ζῆ καὶ κινεῖται μέσα στὰ πλαίσια τῆ ς συντεταγμένης πολιτικῆς κοινότη- τος. Πολιτική, θρησκεία, τέχνες καὶ γράμματα δὲν ἐννοοῦντο ἄνευ ᾿ παιδαγω- γικοῦ καὶ παιδευτικοῦ γνωρίσματος. Οἱ ποιητές, οἱ καλλιτέχνες, οἱ πολιτικοὶ κι οἱ ἐπιστήμονες πρώτιστα ἤσαν παιδαγωγοὶ ἀνθρώπων καὶ δάσκαλοι. ᾿Ασφαλῶς δημιουργοῦσαν ἔχοντας τὴν αἴσθηση τῆς ἀπόλυτης ἐλευθερίας, ἦσαν ὅμως συρρυθμισμένοι μὲ τὸν «λόγο τῆς πόλεως», μὲ τὸν «ξυνὸ» (Ξ κοινὸ, διάχυτο) ἡρακλείτειο λόγο, ἔτσι ὥστε τὰ ἔργα τους νὰ μὴν ἔχουν καμμιὰ σχέ- ση μὲ τὴν στράτευση σὲ δόγματα ἢ τὴν ἀσυδοσία καὶ ἀναρχία. Μέσα σὲ μιὰ τέτοια ἀτμόσφαιρα οἱ πολίτες αἰσθάνονταν εὐδαίμονες κι ἦσαν ἐνεργητικοὶ καὶ δημιουργικοὶ ἔτσι, ὥστε γέμιξαν τὶς ἀγορές, τὶς ὁδοὺς καὶ τὶς πλατεῖες μ᾽ ἔργα «θαυμαστὰ καὶ μεγάλα», μὲ «κτήματα ἐς ἀεί».