ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΑ Μετὰ τὸ 10ο αἰ. ἡ 'Εσπερία μεταμορφώνεται, παίρνει τὰ πάνω της. Οἱ "Αραύες ἔχουν καταρρεύσει, οἱ νορμανδικὲς ἐπιδρομὲς ἔχουν σταματήσει καὶ οἱ Ούγγροι ἔχουν συμμαζευτεῖ στὴν Κεντρική Εὐρώπη. Κάτι σὰν ἔκρηξι συντελεῖται. Τὴ στατικότητα τῶν παλαιοτέρων γενεῶν ἀκολουθεῖ ἀνησυχία καὶ κινησι. Ἢ γὴ καλλιεργεῖται ἐντατικά, οἱ ἔμποροι παίρνουν τοὺς δρόμους τῶν ἐθνῶν, ἡ θιοτεχνία ἀναπτύσσεται σὲ ὀιομη χανία, ἡ ἀστικὴ τάξι ἀνεδαίνει καὶ ὁ πάπας ἔχει προθλήµατα. Τὸ χληρονομικὸ δίκαιο ἔχει κα- ταχερματίσει τὶς γαῖες καὶ τὰ φέουδα, καὶ ἐπειδὴ ἡ φτώχεια φέρνει τὴ γκρίνια καὶ ἐπειδὴ οἱ φεουδάρ- χες δὲν ξέρουν τίποτ’ ἄλλο ἀπὸ τὸ νὰ κάνουν τοὺς ὡραίους καὶ νὰ δείχνουν μούσκουλο, ἔχει ἀρχίσει ἡ φαγωμάρα. Εἶναι καὶ ἡ Γερμανία, ποὺ ἔχει πάρει ψηλὰ τὸν ἀμανέ. Μεγάλος πονοκέφαλος. ᾿Αλλὰ ὁ πά- πας δὲν τό᾽ χει κατὰ νοῦ νὰ μείνει μὲ τὰ χέρια σταυρωμένα. Θὰ δρεῖ τὴ λύσι, καὶ σύντομα μάλιστα Πέρα στην᾿ Ανατολὴ ἡ Βασιλεύουσα λάμπει σὰν ἄστρο, τραύάει σὰ μαγνήτης. Σέρύοι, Οὗγγροι, Οὔζοι, Πατζινάκες ἢ Πετσενέγκοι, Κουμάνοι κι ὅλα τὰ κουμανόσκυλα κατὰ πάνω της. Οἱ Τοῦρκοι προωθοῦνται. Μετὰ τὴν ἥττα στὸ Ματζικὲρτ τῆς Αρμενίας τὸ [07], «ποὺ σήμανε γιὰ τὸ Βυζάντιο τὴν ἀπώλεια μεγά- λου μέρους τῆς Μ. ᾿Ασίας [...)», ἀκολουθεῖ πλήρης ἀποδιοργάνωσι καὶ ἐσωτερικὴ διάύρωσι τοῦ χράτους μὲ ὀλέθριες συνέπειες γιὰ τὴν αὐτοκρατορία καὶ ἰδιαίτερα τὴ Μ. ᾿Ασία. ὋΟ καταπροδροµένος Ρωμανὸς 4’ Διογένης παρὰ τὴν ἥττα του εἶχε κατορθώσει νὰ ἐξασφαλίσει ἔστω καὶ μὲ δαρύτατους οἰκονομικοὺς ὅρους τὴν ἀκεραιότητα τῆς Μ. ᾿Ασίας, τῆς' Οσροηνῆς καὶ τῆς Συρίας, μὲ συνθῆκες ποὺ εἶχε ὑπογράψει μὲ τὸν πολὺ ἀξιόλογο καὶ φιλειρηνιστή νικητὴ τοῦ Ματξικὲρτ ”Αρλπ᾽ Αρσλάν. Ἢ αἰφνίδια ἀνατροπή του ὅμως (σιμὰ στ᾿ ἄλλα τὸν τύφλωσαν) καὶ ἡ διαδοχή του ἀπὸ τὸν ἀνάξιο Μιχαὴλ Ζ’ τινάζει στὸν ἀέρα τὶς συνθῆκες. Εξ ἄλλου ἡ δολοφονία τοῦ "Αρλπ ᾿Αρσλὰν καὶ ἡ ἀνάληψι τῆς ἐξουσίας ἀπὸ τὸν Σουλεϊμὰν «εὐνοεῖ τὶς κατακτήτικὲς διεισδύσεις τῶν Σελτζουκιδῶν στὶς μιχρασιατικες ἐπαρχίες καὶ συντελεῖ στὴ ρα- γδαία πτῶσι τους». Στὶς ἀπειλὲς τῆς Ανατολῆς καὶ τοῦ Βορρᾶ ἔρχεται νὰ προστεθεῖ καὶ ὁ νορμανδικὸς κίνδυνος. Τὸ Βυζάντιο χάνει τὶς κτήσεις τῆς Κάτω ᾿Ιταλίας καὶ τὴ Σικελία, ποὺ μαζὶ μὲ τὴ Μ.᾽ Ασία ἀπο- τελοῦσαν τὶς πηγὲς τοῦ στρατιωτικοῦ καὶ οἰκονομικοῦ του ἐφοδιασμοῦ. Ξέροντας τὶς φιλοδοξίες τοῦ Ρο- θέρτου Γισκάρδου ἀλλὰ καὶ τὶς ἀδυναμίες τῆς θυζαντινῆς αὐτοκρατορίας ὁ πάπας Γρηγόριος Ζ΄ (1073- 85) ἀνάδει τὸ πράσινο γιὰ τὴν ἑλληνικὴ χερσόνησο. Ὅρμα, Γισκάρδε. Μὲ τὸ γιὸ τοῦ Γισκάρδου Βοη- μοῦνὸο οἱ ἄγριοι πολεμισταὶ φθάνουν μέχρι καὶ τὴ Μακεδονία λεηλατῶντας καὶ καταστρέφοντας. “Ἢ προέλασί τους, «πρόθα τζενεράλε» στὸ θέατρο τῶν σταυροφοριῶν, ποὺ κράτησε µέχρι τὸ 1085, θὰ µα- ταιωθεῖ ἀπὸ τῇ στρατιωτικὴ ἐγρήγορσι καὶ τὶς ἐκπληκτικὲς διπλωματικὲς ἱκανότητες τοῦ Αλεξίου Α΄ Κο- μνηνοῦ. ᾿Αδοξο τὸ τέλος τοῦ Γισκάρδου. Καθὼς ἐπέστρεφε στήν ᾿Ιταλία, ἀρρώστησε καὶ πέθανε στὴν Κε: φαλληνία, χωρὶς νὰ προλάδει «Ρωμαίων αὐτοκράτωρ γενέσθαι». Πόδερους Ρομπερτῖνο! Τί κατάλαδες µέσα στὸ τόσο µακελλειό; Τὴν ὕστατη ὥρα ἐκεῖ, στὸ ἑλληνικὸ νησὶ μὲ τὴν ἀσημένια ἀκρογιαλιὰ στὸν χόρφο τοῦ δουνοῦ, πρόλαδες τάχα νὰ ξεπλύνεις τὰ αἱματοδαμμένα πεδία τῶν ματιῶν σου μὲ «τὴν εἰρή- γή τοῦ κόλπου τῶν νερῶν»; Πρόλαδες νὰ ἀναμετρηθεῖς μὲ τὸ τοπίο, νὰ μιλήσεις στὸν βοημοῦνδο; Δὲν τὸ νομίζω, ἀφοῦ ὑπῆρξε ὁ μόνος ἀπὸ τοὺς σταυροφόρους, ποὺ δὲν ἐντυπωσιάσθηχε ἀπὸ τὸν πολιτιομὸ τοῦ ᾿Αλεξίου. Μίλησε γι) αὐτὸν μὲ περιφρόνησι: «Εάν εἶχα τὰ πλούτῃ του, θὰ εἶχα κατακτήσει τὸν κόσμο». Νὰ τὸν κάνεις τί, Βοημοῦνδε; «Οσδία Κοθεγῖ ΥΙνοαγα[», ἱστόρησε ὁ ποιητὴς Οἱ ρον Αριι[εποίς. Κύττα, μὲ τί ἀσχολοῦνται οἱ ποιηταί. Ε “Ο᾽ Αλέξιος Α΄ Κομνηνὸς καλεῖται νὰ ὄγάλει τὸ φίδι ἀπὸ τὴν τρύπα. δὲν εἶναι μόνο οἱ ἐξωτερικοὶ ἐχθροί. Εἶναι κυρίως ἡ ἐσωτερικὴ ἀποσύνθεσι, οἱ πολιτικὲς ἀντεγκλήσεις, οἱ φιλοδοξίες τῶν μνηστήρων τῆς ἐξουσίας, οἱ ἐπαναστάσεις καὶ ἡ δυσαρέσκεια τῆς περιφέρειας γιὰ τὴν ἐγωιστικὴ καὶ ὑπερφίαλη πρωτεύουσα. Μὲ σύνεσι καὶ διπλωματικότητα ἀγωνίζεται νὰ ἀμόλύνει τὶς ὀξύτητες. Παρ᾽ ὅλα αὐτὰ δὲν ἀποφεύγει τὴν κόντρα μὲ τὴν ἐκκλησία. ᾿Η σοδαρὴ οἰκονομικὴ κρίσι, ποὺ μαστίζει τὴν αὐτοκρατορία. τὸν ἀναγκάζει νὰ δημεύσει πολύτιμα ἐκκλησιαστικὰ σκεύη, ὅσα δὲν εἶναι ἀπαραίτητα, «ὑποσχόμενος τὴν ἀντικατάστασί τους στὸ μέλλον ἢ παρέχοντας χορηγίες σὲ ναούς, μοναστήρια καὶ κληρικούς». ἤΑμ, δέ. Θ᾽ ἀναγκασθεῖ νὰ ἐκδώσει «νεαρά», ποὺ θ᾽ ἀπαγορεύει στὸ μέλλον «ἐνέργειες εἰς δάρος τῆς ἐκκλησια- στικῆς περιουσίας», καὶ «θὰ συγκληθεῖ ἐκκλησιαστικὸ δικαστήριο γιὰ τὸ διακανονιομὸ τῶν διαφορῶν (1084)». Ποῦ εἰσαι, Τρίτση. 27 Νοεμδρίου 1095, καὶ ἡ παράστασι ἀρχίζει μὲ τὸ χήρυγμα τοῦ πάπα Οὐρδανοῦ Β' στὸ Κλερμόν. «Θέ- ατρο παϊξε-γίνε θεατρῖνος», ὄχι μὲ τὸ «ἐν τούτῳ νίκα» αὐτὴ τὴ φορὰ οὔτε μὲ τὸ σταυρὸ στὸ χέρι ἀλλὰ μὲ τὸν σταυρὸ στὸ στῆθος. Κι «ἐδῶ σὲ θέλω, κάδουρα (Αλέξιε), πῶς ἀπηδᾶς στὰ κάρδουνα». Τί νὰ σοῦ πῶ. Χαρὰ στὸ κουράγιο σου. Μεγάλη ἀλεποῦ ὁ Οὐρδανός. Κάτοχος τῆς ψυχολογίας τοῦ δάθους καὶ τῆς ψυ- χολογίας τοῦ ὄχλου, γνωρίζοντας πρόσωπα καὶ πράγματα σ᾽ Ανατολὴ καὶ Δύσι κι ἔχοντας τὴν πείρα τοῦ προκατόχου του μὲ τοὺς Νορμανδούς, θὰ χτυπήσει ἀλλιῶς, ὕπουλα, μὲ ἀπάτη. 'Η ἀνατολικὴ ἐκκλησία θὰ δεχθεῖ τὸ φίλημα τοῦ ᾿Ιούδα ἀπὸ τὴ δυτική. Θὰ γίνει ὁ Δούρειος “Ίππος, γιὰ νὰ καταλυθεῖ τὸ Βυζά- «Ώοιις Ιονο]!»