ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΑ «Παράξενο ἰντερμέτξζο» Καὶ οἱ δυό τους εἶχαν τὸ κάτι ἄλλο, καὶ οἱ δυό τους ἦταν γοητευτικοί, μὲ εὐαισθησίες καὶ ἀρχές, ποὺ σέδονταν καὶ τηροῦσαν. Καὶ οἱ | δυό τους ἦταν γενναῖοι καὶ χάθηκαν γρήγορα, ἐξο- ντώθηκαν ἀπὸ τοὺς παρακατιανοὺς - «αὐτὸς ποὺ πρέπει νὰ πεθάνει» -- σπαταλήθηκαν γιὰ τὴν ἰδέα τῆς αὐτοκρατορίας. Γιὰ ιὰ μιὰ ὑπόθεση χαμένη ὁ Ρωμανὸς 4 ιογένης: καλπάξοντας πίσω ἀπὸ τὸ ὅραμα μιᾶς αὐτοκρατορίας, ποὺ θὰ διαδεχόταν τὴν παλιὰ -- «παραλλαγὴ σ᾽ ἕνα θέμα»; -ὁ "Αρλπ ᾿Αρσλάν. "Αξιξε τάχα τὸν κόπο ἢ μήπως καὶ δὲ γινόταν ἀλλιῶς, τέτοια ποὺ ήταν ἡ ὁρμή τους καὶ τὰ καλέσματα τοῦ καιροῦ; «Πολλὰ τὰ δεινά», ἀνερμήνευτος ὁ ἄνθρωπος, δυσερμή- νευτη ἡ ἱστορία. Μοιραῖο τὸ Ματξικὲρτ τοῦ 1071. Σημαδιακὴ ἡ συνάντηση τῶν δύο ἀντιπάλων - χι ἂς ἐμπο- δίστηκε νὰ δώσει τοὺς καρπούς της-, ποὺ θαρρεῖς καὶ διέτρεξαν ὅλη τὴν ἀπόστασι καὶ πολέ- µησαν ἀκριθῶς, γιὰ νὰ συναντηθοῦν. «Παράξενο ἰντερμέτζο», φωτεινὸ διάλειμμα στὸ διαχρο- νικὸ μπέρδεμα. ᾿Ηθικὸς ὁ Ρωμανὸς -- «ὅσο ἠθικὸς μποροῦσε νὰ εἶναι κανεὶς τότε στὴν Κων- σταντινούπολη»-, ὑπερήφανα εὐθύς, χάνει πόντους και μικραίνει μπροστὰ στὸ σουλτανίσκο μιᾶς φυλῆς νομάδων, ποὺ μᾶς συναρπάζξει, μᾶς αἰφνιδιάζει καὶ μᾶς προύληματίξει.᾿ ᾿Απὸ ποῦ ἐρχόταν ἢ ἔκπαγλη αὐτὴ προσωπικότη τα; Ὁ ἴδιος τὸ ἤξερε; Μιλάει στο θυξαντινὸ αὐτοκράτο- ρα γιὰ τὴ θρησκεία του, ἀλλὰ ταυτόχρονα ἀποπνέει χαία ἑλληνικὴ παιδεία, θυμίξει ἔ ἔντονα τὸν Σόλωνα καὶ τὸ «μηδενὶ συμφορὰν ὀνειδίσ ]ς». Κι αὐτή του ἡ ἀρχοντιά, καὶ ἡ φιλοξενία! Σί- γουρα εἶναι ἡ ἡγεμόνας μὲ ἀνώτερο πολιτισμό, ἕνας Θησέας, ποὺ φιλο-ξενεῖ καὶ παίρνει ὑπὸ τὴν προστασία του τοὺς κατατρεγµένους ἀπὸ τὴ μοῖρα. ᾿Αλλά: Οἱ Σελτἑοῦκοι «δὲν διέθεταν µόνο τὴν πολεμικὴ ὁρμὴ {...) ἀλλὰ καὶ ἀρετές, ποὺ οἱ τελευταῖοι Τοῦρκοι, οἱ ᾿Οσμανίδες, οἱ κατακτηταὶ τῆς Κωνσταντινουπόλεως δὲν ἆ ἀπέκτησαν πο- τέ, οἱ δὲ πρῶτοι µωαμεθανοί, οἱ "Αραδες, ἀνέδειξαν µόνο λίγο. "Ηταν ἀφοσιωμένοι μὲ ζῆλο στὰ γράμματα καὶ τις ἐπιστῆμες {...). Οἱ σουλτᾶνοι τῶν Σελτζούκων διέπρεπαν στὴν παιδεία καί, τὸ σπουδαιότερο, ἐφάρμοξαν στὴ ζωή τους τὶς ἀρετές, ποὺ ἀπέρρεαν ἀπ’ αὐτή». Ὁ "Αρλπ᾽Α ρσλὰν δὲν φημιξόταν μόνο γιὰ τὰ πολεμικά του κατορθώματα ἀλλὰ καὶ γιὰ «τὴν ἀκρίδεια μὲ τὴν ὁποία τήρησε στὴ ζωή του τὶς ἀρχὲς τῆς φιλοσοφίας, τῆς ἠθικῆς καὶ τῆς θρησκείας». Ὃ σπουδαιότε- ρος ὅμως ἀνάμεσα στοὺς Σελτζούκους ὑπῆρξε ὁ Νεξὰμ- -ἐλ- Μούλκ, ἔμπειρος κυδερνήτης, αὐστηρὸς δικαστὴς καὶ σπουδαῖος λόγιος. Καὶ ἡ ταν «τὰ κοσμήματα τοῦ Κχορασάν», ὁ θεολό- γος ᾿Αδουσαϊδ Μεχεμέχ, ὁ δεζύρης Κ χαυερὰν καὶ ὁ ποιητὴς ᾿Ανουαρή. “Ολ᾽ αὐτὰ στὶς σκηνές. “Ολ’ αὐτὰ «οἱ κτη νοτρόφοι: ποὺ ζοῦσαν στὰ ἀνατολικὰ τῆς Κασπίας», οἱ Χαράλυκοι ποὺ χτύπησαν τὸ ἀνατολικὸ σύνορο τῆς χριστιανικῆς ρωμαϊκῆς αὐτοκρατορίας, «γιὰ νὰ ἀποκτήσουν νέους δοσκότοπους καὶ κυρίως νὰ καρπωθοῦν λεία πολέμου ἀπὸ τὶς ἐπι- δρομές». Περίεργο, μὰ τὸ Δία. Πολὺ ὀξύμωρο μοῦ φαίνεται τὸ σχῆμα. Μιὰ ἱστορία θαμμένη στὰ δάθη τῶν χρόνων χτυπάει δειλὰ τὴν πόρτα τῆς καρδιᾶς μου σὰν τοὺς ἀδικοχαμένους, πού᾽ χουμε ξεχάσει καὶ “περνοῦν τὴ νύχτα μὲ τὸν ἄνεμο ἔξω ἀπὸ τὰ σφαλιστά μας παράθυρα. «Πιεζόμενος ἀπὸ τοὺς Τούρκους» -- πόσο ἦταν Τοῦρκοι; -- ὃ Ρωμανός,. δὲν εἶχε καιρὸ γιὰ χά- σιμο! [ἔφυγε μὲ τὰ νῶτα του ἀκάλυπτα στὶς µη χανορραφίες τῆς πρωτεύουσας, μὲ ἕνα στρατὸ «ὀλιγάριθμο, ἀποθαρρυμένο καὶ μὲ θρώμικες σημαῖες, ποὺ προξενοῦσε ἀποστροφὴ στὸν καθέ- να ποὺ ἤξερε, πῶς ἦταν ἄλλοτε τὰ στρατόπεδα τοῦ κράτους καὶ πῶς εἶχαν καταντήσει». Τὸν ἐνε- θάρρυνε μὲ τὴν παρουσία του, μὲ προαγωγές, μὲ δῶρα καὶ τὴν ἐκλογὴ | ἱκανῶν ἀξιωματικῶν. ᾿Αγωνίστηκε μὲ ὅλες του τὶς δυνάμεις νὰ τὸν ἀναξωογονήσει. Στὴν οὐσία δὲν ὑ ὑπῆρχε ὄυξα- ντινὸς στρατός. ᾿Εκτὸς ἀπὸ τοὺς Μακεδόνες καὶ τοὺς Καππαδόκες -- Καππαδόκης καὶ ὁ Ρωμανὸς - δὲν ἦταν παρὰ ἕνα συνονθύλευμα ἀπὸ Φράγκους, Βουλγάρους, Οὔξους, Βαράγκους καὶ κά- θε καρυδιᾶς καρύδι, πού, ὅταν τοὺς κάπνιξε, στασίαζαν καὶ ἕκαναν τὰ δικά τους. Εἶχε καὶ κά- τι στρατηγούς, μαργαρίτες, ποὺ διατηροῦσαν ἀνοιχτὴ γραμμὴ μὲ τὴ σφηκοφωλιὰ τοῦ Ψελλοῦ (1. Δοῦκας, Ανδρόνικος καὶ Κωνσταντῖνος, γιοὶ τῆς αὐγούστας Εὐδοκίας ἀπὸ τὸ γάμο της μὲ τὸν Κ. Δοῦκα, Νικηφόρος Παλαιολόγος κ.ἄ.), ποὺ τελικὰ θυσίασαν τὸ συμφέρον τῆς αὐτοκρα- τορίας στὴν ἐξόντωσι τοῦ αὐτοχράτορα. Ὅταν ἔχασε τὴν δύναμή του, ἀκόμα και ἡ γυναίκα του τὸν πρόδωσε. Εὐδοκία, μᾶς ξευτέλισες. Καταλογίζουν λάθη στὸ Ῥωμανό. Ὑπερτίμησε άραγε τὸ στρατό του, ὑποτίμησε αὐτὰ ποὺ τε- χταίνονταν πίσω ἀπὸ τὶς πλάτες του ἢ ἀηδιασμένος ἀπὸ τὴ σαπίλα τοῦ θρόνου του, «ἰδεώδης ἐν τῇ λύπῃ του», ξέροντας πολὺ καλὰ τί σήµαιναν τὰ «Πολυκαισαρίη», τράόηξε ἀνατολικὰ σὲ