ΗΛΙΑΣ ΤΣΑΤΣΟΜΟΙΡΟΣ Τὰ ἀρχαῖα Μαντεῖα ρυθμιστὲς τῆς ζωῆς Εἴπαμε,') ἀναλύοντας τὸ ἔργο τῶν Μουσῶν, ὅτι ἀπ ̓ τὶς ταξινομημένες καὶ καταγραμμένες μνῆμες γεννήθηκαν οἱ ἐννέα κλάδοι παιδείας, ποὺ παρέμειναν γνωστοὶ ἀπ ̓ τὰ ὀνόματα τῶν Μουσῶν. Συμμπλήρωνα δέ, ὅτι οἱ Μοῦσες παριστάνονταν κρατώντας τὴν προφητικὴ λύρα τοῦ ̓Απόλλωνος. Τί σήμαινε ὅμως «προφητικὴ λύρα» ἢ «μαντική»; Καὶ οἱ δύο αὐτὲς ταυτόσημες λέξεις σχετίζονται μὲ τὴν ἑρμηνεία τῆς θελήσεως τῶν θεῶν. Αὐτὴ ἡ ἐνέργεια τῆς ἑρμηνείας, ὅπως καὶ ἡ λέξη μᾶς ἀποκαλύπτει, ἀρχικὰ πρέπει νὰ ἦταν ὑπόθεση τοῦ Ἑρμοῦ, ὁ ὁποῖος, ὡς γνωστόν, ὑπῆρξε ὁ ἐπίσημος ἀγγελιαφόρος τῶν λόγων τοῦ Δία. Οἱ νέοι ἀργότερα (μετὰ τὸν Δία) «ἑρμη-νευτές», ἐπειδὴ δὲν ἦταν οἱ ἴδιοι « ́Ερμαῖ», δὲν εἶχαν δηλαδὴ τὴν μοῖρα νὰ λάβουν ἀπὸ στόματος Διὸς «ἐξηγήσεις ἐπὶ τέρασιν», ὠνόμασαν τὸ ἔργο τῆς ἑρμηνείας τῶν «Διὸς λόγων» μαντική. Τώρα ἡ μαντικὴ παύει νὰ εἶναι προνόμιο κατ ̓ ἀπονομήν, καὶ γίνεται προνόμιο τῶν χαρισματικῶν ἀνθρώπων. Τί σημαίνει ὅμως χάρισμα; Ἢ λέξη ἔχει ρίζα τὸ χαρ- ποὺ ἐκφράζει ἡχητικὰ τὸν ἀνθρώπινο γέλωτα. Ὃ ἄνθρωπος γελᾶ, ὅταν «χαίρει». Τὸ ἐρέθισμα ποὺ προκαλεῖ «γέλωτα» συνδέεται ἀπόλυτα μὲ τὴν «ψυχοπνευματικὴ καλλιέργεια» τοῦ ἀνθρώπου, ποὺ ἐκδηλώνεται μὲ τὴ συμπεριφορά του, δηλαδὴ μὲ τὸ πότε χαίρει. Αὐτὴ ἡ καλλιέργεια ἀνήκει κατὰ βάσιν στὴν παιδεία-ἀγωγή, ποὺ πρέπει νὰ στηρίζεται στὴν κατὰ φύση ἀνθρώπινη «ἔναρχη κοινωνικὴ τάξη» καὶ σ ̓ ἕνα, ἄγνωστον ἀκόμη, φυσικὸ συντελεστή, ποὺ ἐνεργεῖ ἐντὸς τῆς δομῆς τῶν στοιχείων τοῦ ὄντος ἄνθρωπος. ̓Απὸ αὐτὰ τὰ στοιχεῖα, σὰν ὑπόβαθρο, εἶναι δυνατὸν νὰ ἐμφανισθῆ ὁ «χαρισματικὸς» ἄνθρωπος, ὁ Φοῖβος, δηλαδὴ ὁ φω- τισμένος. Στὴν Θεογονία (στιχ. 907) διαβάζουμε: Τρεῖς δὲ οἱ Εὐρυνόμη χάριτάς τε καλλιπαρήους Ὠκεανοῦ κούρη πολυήρατον εἶδος ἔχουσα ̓Αγλαΐην τε καὶ Εὐφροσύνην Θαλίην τ ̓ ἐρατεινήν. Ἢ παρουσία τῶν «χαρίτων» ξεκινᾷ ἀπὸ τὴν Εὐρυ-νόμη. Τί μπορεῖ ὅμως νὰ σημαίνει «Εὐρυ-νόμη»; Ἣ σύνθεση τῆς λέξεως μᾶς ὁδηγεῖ σὲ σκέψεις καὶ συμπεράσματα. Ἢ λέξη «εὐρύς» (ρίζα εὐρ-) σημαίνει πλατύς, ἐκτεταμένος, εὐρύχωρος, μέγας, φθάνων εἰς μεγάλην ἀπόστασιν. Ἢ δεύτερη λέξη «νομὴ» παράγεται ἀπὸ τὸ ρῆμα «νέμω» (ρίζα νεμ-), ποὺ σημαίνει: διανέμω ἢ μοιράζω. Σημαίνει ἀκόμη: κατοικῶ, δαπανῶ, διοικῶ, θεωρῶ. Ἣ λέξη ὅμως αὐτή εἶχε καὶ τὴν σημασία τοῦ: ὁδηγῶ στὴ βοσκὴ («νομός» λεγόταν ἡ βοσκή). ἘἜπειδὴ ὅμως ἱστορικὰ ἡ ἀρχὴ τοῦ ἀνθρώπινου πολιτισμοῦ ξεκινᾷ ἀπ ̓ τὴν κτηνοτροφία, λέξεις, ὅπως νομὸς (βοσκή), νόμος (ἕθος πάτριον), νέμεσις (ὀργὴ κατὰ τινος ποὺ δὲν αἰδεῖται), νομίζω, νόμισμα, συμπληρώνουν τὴν ἔννοια «Εὐρυνόμη». Μετὰ ἀπὸ τοῦτα πιστεύω, ὅτι προὐπόθεση γιὰ τὴν ἐμφάνιση τῶν «χαρίτων» ὑπῆρξε ἡ εὐρεῖα ἐφαρμογὴ τῆς κατανομῆς καὶ διανομῆς τῶν κτηνοτροφικῶν ἀγαθῶν στὴν κοινωνικὴ ὁμάδα. ̓Απὸ τὴν Εὐρυνόμη γεννιῶνται, ὅπως λέγει ἡ Θεογονία, ἡ ̓Αγλαΐα, ποὺ σημαίνει τὶς λαμπρὲς καὶ φωτεινὲς πράξεις ποὺ ὀμορφαίνουν καὶ ἐξευγενίζουν τὸν ἄνθρωπο, ἡ Εὐφροσύνη, δηλαδὴ οἱ πράξεις ποὺ σκορπίζουν χαρὰ καὶ φαιδρότητα καὶ ἡ Θαλία, δηλαδὴ οἱ πράξεις ποὺ προκαλοῦν ἀφθονία, πλοῦτο, εὐτυχία. Ἑρμήνευσα, ἐκ τῶν ἐννοιῶν τῶν λέξεων, τὴν σημασία τοῦ ὑποβάθρου στὴν ἐμφάνιση τοῦ χαρισματικοῦ, τοῦ φωτισμένου, ποὺ μπορεῖ αὐτός, τώρα, νὰ ἑρμηνεύσει τὴν θέληση τῶν θεῶν. Κατὰ τὴν Θεογονία, οἷ πρῶτοι κάτοικοι τοῦ ἑλληνικοῦ χώρου, ποὺ ἔχτισαν τὰ σπίτια τους στὰ οὔρεα μακρά, στὰ ἐκτετα- (1) Βλ. Δαυλόν, τεῦχος 19, σσ. 874-9.