ΗΛΙΑΣ ΤΣΑΤΣΟΜΟΙΡΟΣ Τὰ ἀρχαῖα Μαντεῖα ρυθμιστὲς τῆς ζωῆς Εἴπαμε,') ἀναλύοντας τὸ ἔργο τῶν Μου- σῶν, ὅτι ἀπ᾽ τὶς ταξινομημένες καὶ κατα- γραμμένες μνῆμες γεννήθηκαν οἱ ἐννέα κλάδοι παιδείας, ποὺ παρέμειναν γνωστοὶ ἀπ᾿ τὰ ὀνόματα τῶν Μουσῶν. Συμµπλήρω- να δέ, ὅτι οἱ Μοῦσες παριστάνονταν κρα- τώντας τὴν προφητικὴ λύρα τοῦ ᾿Απόλλω- νος. Τί σήμαινε ὅμως «προφητικὴ λύρα» ἢ «μαντική»; Καὶ οἱ δύο αὐτὲς ταυτόσημες λέξεις σχε- τίζονται μὲ τὴν ἑρμηνεία τῆς θελήσεως τῶν θεῶν. Αὐτὴ ἡ ἐνέργεια τῆς ἑρμηνείας, ὅπως καὶ ἡ λέξη μᾶς ἀποκαλύπτει, ἀρχικὰ πρέ- πει νὰ ἦταν ὑπόθεση τοῦ Ἑρμοῦ, ὁ ὁποῖος, ὡς γνωστόν, ὑπῆρξε ὁ ἐπίσημος ἀγγελια- φόρος τῶν λόγων τοῦ Δία. Οἱ νέοι ἀργότε- ρα (μετὰ τὸν Δία) «ἑρμη-νευτές», ἐπειδὴ δὲν ἦταν οἱ ἴδιοι «΄Ερμαῖ», δὲν εἶχαν δηλα- δὴ τὴν μοῖρα νὰ λάβουν ἀπὸ στόματος Διὸς «ἐξηγήσεις ἐπὶ τέρασιν», ὠνόμασαν τὸ ἔργο τῆς ἑρμηνείας τῶν «Διὸς λόγων» μαντική. Τώρα ἡ μαντικὴ παύει νὰ εἶναι προνόμιο κατ᾽ ἀπονομήν, καὶ γίνεται προ- νόμιο τῶν χαρισματικῶν ἀνθρώπων. Τί ση- μαίνει ὅμως χάρισμα; Ἢ λέξη ἔχει ρίζα τὸ χαρ- ποὺ ἐκφράζει ἡ- χητικὰ τὸν ἀνθρώπινο γέλωτα. Ὃ ἄνθρω- πος γελᾶ, ὅταν «χαίρει». Τὸ ἐρέθισμα ποὺ προκαλεῖ «γέλωτα» συνδέεται ἀπόλυτα μὲ τὴν «ψυχοπνευματικὴ καλλιέργεια» τοῦ ἀνθρώπου, ποὺ ἐκδηλώνεται μὲ τὴ συμπε- ριφορά του, δηλαδὴ μὲ τὸ πότε χαίρει. Αὐ- τὴ ἡ καλλιέργεια ἀνήκει κατὰ βάσιν στὴν παιδεία-ἀγωγή, ποὺ πρέπει νὰ στηρίζεται στὴν κατὰ φύση ἀνθρώπινη «ἔναρχη κοι- νωνικὴ τάξη» καὶ σ᾽ ἕνα, ἄγνωστον ἀκόμη, φυσικὸ συντελεστή, ποὺ ἐνεργεῖ ἐντὸς τῆς δομῆς τῶν στοιχείων τοῦ ὄντος ἄνθρωπος. ᾿Απὸ αὐτὰ τὰ στοιχεῖα, σὰν ὑπόβαθρο, εἶναι δυνατὸν νὰ ἐμφανισθῆ ὁ «χαρισματι- κὸς» ἄνθρωπος, ὁ Φοῖβος, δηλαδὴ ὁ φω- (1) Βλ. Δαυλόν, τεῦχος 19, σσ. 874-9. τισµένος. Στὴν Θεογονία (στιχ. 907) διαβά- ζουμε: Τρεῖς δὲ οἱ Εὐρυνόμη χάριτάς τε καλλιπαρήους Ὠκεανοῦ κούρη πολυήρατον εἶδος ἔχουσα ᾿Αγλαΐην τε καὶ Εὐφροσύνην Θαλίην τ᾽ ἐρατεινήν. Ἢ παρουσία τῶν «χαρίτων» ξεκινᾷ ἀπὸ τὴν Εὐρυ-νόμη. Τί μπορεῖ ὅμως νὰ σημαί- νει «Εὐρυ-νόμη»; Ἣ σύνθεση τῆς λέξεως μᾶς ὁδηγεῖ σὲ σκέψεις καὶ συμπεράσματα. Ἢ λέξη «εὐρύς» (ρίζα εὐρ-) σημαίνει πλατύς, ἐκτεταμένος, εὐρύχωρος, μέγας, φθάνων εἰς μεγάλην ἀπόστασιν. Ἢ δεύτερη λέξη «νομὴ» παράγεται ἀπὸ τὸ ρῆμα «νέμω» (ρίζα νεμ-), ποὺ σημαίνει: διανέμω ἢ μοιράζω. Σημαίνει ἀκόμη: κα- τοικῶ, δαπανῶ, διοικῶ, θεωρῶ. Ἣ λέξη ὅ- μως αὐτή εἶχε καὶ τὴν σημασία τοῦ: ὁδηγῶ στὴ βοσκὴ («νοµός» λεγόταν ἡ βοσκή). ἘἜ- πειδὴ ὅμως ἱστορικὰ ἡ ἀρχὴ τοῦ ἀνθρώπι- νου πολιτισμοῦ ξεκινᾷ ἀπ᾿ τὴν κτηνοτρο- φία, λέξεις, ὅπως νομὸς (βοσκή), νόμος (ἕ- θος πάτριον), νέμεσις (ὀργὴ κατὰ τινος ποὺ δὲν αἰδεῖται), νομίζω, νόμισμα, συμπληρώ- νουν τὴν ἔννοια «Εὐρυνόμη». Μετὰ ἀπὸ τοῦτα πιστεύω, ὅτι προὐπόθεση γιὰ τὴν ἐμ- φάνιση τῶν «χαρίτων» ὑπῆρξε ἡ εὐρεῖα ἐ- φαρμογὴ τῆς κατανομῆς καὶ διανομῆς τῶν κτηνοτροφικῶν ἀγαθῶν στὴν κοινωνικὴ ὁ- μάδα. ᾿Απὸ τὴν Εὐρυνόμη γεννιῶνται, ὅπως λέ- γει ἡ Θεογονία, ἡ ᾿Αγλαΐα, ποὺ σημαίνει τὶς λαμπρὲς καὶ φωτεινὲς πράξεις ποὺ ὀμορ- φαίνουν καὶ ἐξευγενίζουν τὸν ἄνθρωπο, ἡ Εὐφροσύνη, δηλαδὴ οἱ πράξεις ποὺ σκορ- πίζουν χαρὰ καὶ φαιδρότητα καὶ ἡ Θαλία, δηλαδὴ οἱ πράξεις ποὺ προκαλοῦν ἀφθο- νία, πλοῦτο, εὐτυχία. Ἑρμήνευσα, ἐκ τῶν ἐννοιῶν τῶν λέξεων, τὴν σημασία τοῦ ὑποβάθρου στὴν ἐμφάνιση τοῦ χαρισματικοῦ, τοῦ φωτισμένου, ποὺ μπορεῖ αὐτός, τώρα, νὰ ἑρμηνεύσει τὴν θέ- ληση τῶν θεῶν. Κατὰ τὴν Θεογονία, οἷ πρῶτοι κάτοικοι τοῦ ἑλληνικοῦ χώρου, ποὺ ἔχτισαν τὰ σπί- τια τους στὰ οὔρεα μακρά, στὰ ἐκτετα-